Thực tiễn quảng bá Viện Nghiên cứu Lịch sử Bệnh Minamata
Giới thiệu tác giả: Koizumi Hatsue
Koizumi Hatsue gia nhập tổ chức Soshisha trung tâm bệnh Minamata vào năm 2015. Năm 2016, cô tốt nghiệp từ khoa Xã hội học Châu Á - Thái Bình Dương của trường Đại học Châu Á Thái Bình Dương Ritsumeikan (chuyên ngành phát triển môi trường). Hiện cô là nhân viên của tổ chức pháp nhân Soshisha trung tâm bệnh Minamata (phụ trách các công việc bao gồm triển lãm, xây dựng cơ sở dữ liệu, tổ chức hoạt động cho trường học, hướng dẫn khảo sát thực địa, v.v.) và cô cũng nhân viên phụ trách Văn phòng “Con mắt của nhiếp ảnh gia về Minamata”.
Giới thiệu về đơn vị: Tổ chức Soshisha trung tâm bệnh Minamata
Tổ chức Soshisha trung tâm bệnh Minamata (sau đây gọi tắt là Soshisha) được thành lập vào năm 1974 tại phía nam thành phố Minamata, tỉnh Kumamoto, Nhật Bản. Mục đích ban đầu của Soshisha là nơi cư trú cho các nạn nhân, bao gồm những bệnh nhân bị cô lập có thể xuất hiện sau khi thắng kiện trong phiên tòa đầu tiên về Bệnh Minamata, hoặc những bệnh nhân trẻ tuổi bị mắc bệnh. Các hoạt động sau đó tập trung chủ yếu vào việc hỗ trợ những bệnh nhân chưa được chứng nhận mắc bệnh Minamata trong việc khởi kiện và tiến hành đàm phán. Hiện tại, trung tâm có 6 nhân viên toàn thời gian và khoảng 1.000 thành viên. Các hoạt động chính bao gồm: ① Giáo dục và nâng cao nhận thức về bệnh Minamata, ② Đồng hành cùng các bệnh nhân Minamata, ③ Hỗ trợ các khu vực bị ảnh hưởng bởi bệnh Minamata.
Thực tiễn quảng bá Viện Nghiên cứu Lịch sử Bệnh Minamata ［1］
Ô nhiễm thuỷ ngân methylmercury xảy ra trên bề mặt biển tĩnh
Trên các sườn đồi ven biển vùng biển Shiranui được bao quanh bởi các đảo, khu vườn trồng đầy cam. Đây là một cảnh quan nông thôn yên bình thường thấy ở bờ biển Minamata. Khoảng bảy mươi năm trước, những cư dân sống gần bờ biển yên tĩnh này bắt đầu xuất hiện một căn bệnh kỳ lạ. Căn bệnh này sau này được gọi là “bệnh Minamata”, có nguyên nhân bắt nguồn từ ô nhiễm đại dương.
Nguyên nhân ô nhiễm là từ nhà máy Minamata của tập đoàn Chisso Nhật Bản, nơi sản xuất acetaldehyde, trong quá trình sản xuất đã sinh ra methylmercury, được trộn lẫn trong nước thải và xả ra vịnh Minamata, gây ô nhiễm cho sinh vật biển. Sau khi người dân địa phương ăn một lượng lớn hải sản bị ô nhiễm, cơ thể họ bắt đầu không thể di chuyển 1 cách tự nhiên, xuất hiện triệu chứng tê liệt và suy giảm chức năng cảm giác, và những triệu chứng này sẽ không bao giờ biến mất. Các bệnh nhân mắc bệnh Minamata ban đầu bị người dân xa lánh, tẩy chay vì sợ “lây nhiễm”, và sau khi khởi kiện họ lại bị gán cho cái mác "những kẻ giả bệnh hám lợi". Bệnh Minamata không chỉ mang lại sự tra tấn về thể xác, mà còn là nỗi đau tinh thần và sự rạn nứt cộng đồng, ngay cả sau một thời gian dài, thì vấn đề này vẫn khó có thể giải quyết được một cách dễ dàng.
Acetaldehyde do tập đoàn Chisso sản xuất là một trong những nguyên liệu nhựa không thể thiếu trong ngành công nghiệp vào thời kỳ Nhật Bản tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ. Nói cách khác, bệnh Minamata xảy ra dưới bóng tối của một nền kinh tế thịnh vượng, và người dân Nhật Bản đương thời ít nhiều đã được hưởng những lợi ích thu được từ sự lây lan của bệnh Minamata. Hiểu biết về bệnh Minamata cũng đồng nghĩa với việc hiểu sâu sắc về nền tảng cuộc sống của chúng ta.
Cảnh quan bên trong bảo tàng lịch sử bệnh Minamata
Nội dung triển lãm của Bảo tàng Lịch sử Bệnh Minamata
Vào năm 1988, Soshisha đã cải tạo từ nhà máy nấm hương trước đây nằm trong khu vực này, nơi mà trước đây cung cấp việc làm cho bệnh nhân và những người hỗ trợ, thành một không gian trưng bày, và đặt tên là Bảo tàng Lịch sử Bệnh Minamata. Mặc dù không gian trưng bày không lớn, nhưng vẫn có nhiều tư liệu hiện vật phong phú. Những hiện vật này chủ yếu đến từ sự đóng góp của bệnh nhân mắc bệnh Minamata và cư dân địa phương, hoặc được quyên góp bởi những người hỗ trợ trong các vụ kiện và đàm phán cho bệnh nhân. Một trong những điểm nổi bật của không gian trưng bày là "nhà của những chú mèo thí nghiệm." Đây là ngôi nhà nhỏ mà tập đoàn Chisso đã sử dụng trong các thí nghiệm nội bộ. Mặc dù tập đoàn Chisso đã chứng minh nguyên nhân của bệnh Minamata đến từ nước thải xả ra từ nhà máy qua các kết quả thí nghiệm, nhưng họ đã không thực hiện bất kỳ biện pháp hiệu quả nào. Do đó, ngôi nhà nhỏ này trở thành một trong những tư liệu hiện vật chứng minh nguyên nhân lây lan của bệnh Minamata.
Nhà mèo nơi mà tập đoàn Chisso sử dụng trong các thí nghiệm động vật.
Tại Soshisha có tổng cộng mười một chủ đề trưng bày, bao gồm: “Biển Shiranui - Biển phong phú và sinh kế của con người”, “Giai đoạn tìm hiểu nguyên nhân”, “Sôi nổi phong trào hỗ trợ bệnh nhân” , “Suy giảm sức khỏe”, “Tổn thương về mặt xã hội và tinh thần”, “Đại dương bị ô nhiễm”, “Các mô tả liên quan đến bệnh Minamata”, v.v. Mỗi chủ đề đều có bảng giới thiệu, nhưng sẽ cố gắng sắp xếp các nhân viên của Soshisha và những người hướng dẫn trong tổ chức tiến hành diễn giải tại chỗ. Bối cảnh lịch sử của bệnh Minamata rất phức tạp, không chỉ là một sự kiện ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của lịch sử hiện đại Nhật Bản, mà nguyên nhân của sự kiện này còn liên quan đến các điều kiện địa hình đặc trưng của khu vực. Do đó, bảo tàng áp dụng hình thức hướng dẫn thông qua đối thoại và hỏi đáp, và đã nhận được phản hồi tích cực từ du khách. Không có hướng dẫn cụ thể nào về nội dung chuyến tham quan, nhân viên hướng dẫn sẽ tự nghiên cứu các chủ đề mà họ quan tâm và thực hiện giải thích dựa trên những trải nghiệm trong quá khứ.
Khi các bệnh nhân mắc bệnh Minamata và những người liên quan ngày càng già đi, hầu hết các nhân chứng trải nghiệm ban đầu của sự kiện này đã qua đời. Ngoài ra, phần lớn các bệnh nhân mắc bệnh Minamata bẩm sinh do hấp thụ thủy ngân qua nhau thai hiện cũng đã trên sáu mươi tuổi. Trong tương lai gần, chúng ta sẽ không còn có thể trực tiếp lắng nghe tiếng nói của những người trong cuộc. Do đó, trong tương lai, bảo tàng cần phải tìm kiếm những phương thức truyền đạt đa dạng hơn, ngoài việc lấy lời chứng thực từ các những người trong cuộc.
Tìm hiểu về bệnh Minamata thông qua các hội thảo nhiếp ảnh
Trong bối cảnh đã đề cập ở trên, trong những năm gần đây, bảo tàng đã phát triển một số tài liệu giáo dục và tuyên truyền với sự trợ giúp từ các cá nhân bên ngoài. Bài viết này sẽ giới thiệu ngắn gọn về hai loại tài liệu trong số đó.
Loại đầu tiên là bộ sưu tập ảnh được sử dụng trong các hội thảo nhiếp ảnh. Trong quá khứ, đã có nhiều nhiếp ảnh gia để lại một lượng lớn ảnh ghi lại lịch sử của Minamata. Ngoài ra, cũng có nhiều bức ảnh được chụp bởi Soshisha, các nhà hỗ trợ sự kiện và những người liên quan. Bảo tàng đã tập hợp và chọn lọc nhiều bức ảnh gây ấn tượng liên quan đến các chủ đề như triệu chứng của bệnh nhân, tình hình đàm phán giữa bệnh nhân và giám đốc tập đoàn Chisso, cũng như tình trạng của các vùng biển. Nội dung của hội thảo là mời những người tham gia thảo luận theo nhóm để đặt tên cho các bức ảnh. Đây là một phương pháp gọi là “ngôn ngữ ảnh” (Photo Language). Để đặt tiêu đề cho bức ảnh, người tham gia cần phải tập trung quan sát nội dung của bức ảnh, tưởng tượng về bối cảnh và cảm xúc trong bức ảnh. Khi những người tham gia cùng thảo luận về câu chuyện đằng sau một bức ảnh, sự khác biệt trong cách giải thích sẽ xuất hiện. Đôi khi, tiêu đề bức ảnh được quyết định sau khi thảo luận chi tiết có thể rất khác so với sự thật lịch sử.
Hội thảo nhiếp ảnh
Hội thảo nhiếp ảnh
Hội thảo kết thúc bằng phần giải thích câu chuyện đằng sau mỗi bức ảnh, nhưng chúng tôi sẽ nhấn mạnh với những người tham gia rằng không có câu trả lời chính xác cho tiêu đề ảnh. Bởi vì mục đích của hội thảo là để cho những người tham gia hiểu được sự xung đột về quan điểm, giá trị và cách cảm nhận của nhau thông qua thảo luận nhóm, cũng như thái độ tích cực trong việc lí giải một tài liệu. Đây mới chính là thái độ mà chúng ta nên có khi đối diện với các vấn đề ô nhiễm như bệnh Minamata hoặc các vấn đề về lịch sử và nhân quyền.
Nhân viên đọc thẻ truyện tranh
Tìm hiểu về bệnh Minamata qua những câu chuyện
Một tài liệu giảng dạy khác là bộ thẻ truyện tranh. Thư viện đã phát hành hai câu chuyện. Câu chuyện thứ nhất là "Bài thơ của Mitsuko", miêu tả cuộc sống của một người phụ nữ sống bên bờ biển Minamata, cách cô ấy đã sống cuộc đời của mình dưới sự giày vò của bệnh Minamata. Câu chuyện thứ hai là “Biển Shiranui ”, miêu tả quá trình tuần hoàn của sự sống trong vùng biển Shiranui.
Kịch bản của "Bài thơ của Mitsuko" được viết bởi Yoshinaga Rimi, vừa là người đọc tác phẩm, vừa là con gái của nhân vật chính trong câu chuyện. Các tài liệu giảng dạy trước đây thường nhấn mạnh nỗi đau do bệnh Minamata gây ra, nhưng tác phẩm này không chỉ dừng lại ở đó, tác phẩm này còn khiến người đọc cảm nhận được sức nặng của cuộc sống thông qua sự kiên cường của nhân vật chính. "Biển Shiranui" thì lấy biển Shiranui làm nhân vật chính, bắt đầu từ góc nhìn của một vùng biển đã bị vùi lấp cùng với bùn đất và cá nhiễm bẩn, hiện đã trở thành một công viên hải dương. Câu chuyện miêu tả sự thay đổi trong mối quan hệ giữa ô nhiễm, con người và môi trường tự nhiên.
Bìa của “Bài thơ của Mitsuko”
Thẻ truyện tranh là một hình thức biểu diễn trong đó người trình diễn sẽ vừa hiển thị các bức tranh vừa đọc nội dung câu chuyện cho khán giả nghe. Đây là một hình thức rất phổ biến trong môi trường giáo dục tại Nhật Bản, có thể do giáo viên biểu diễn cho học sinh xem hoặc học sinh biểu diễn cho nhau xem. Sau khi các tác phẩm thẻ truyện tranh của thư viện được phát hành, chúng đã nhận được rất nhiều đánh giá tích cực, chẳng hạn như "Giọng đọc mang âm điệu đặc trưng của địa phương Minamata nghe rất dễ chịu" và "Ban đầu chỉ định đọc truyện cho trẻ em nghe, nhưng cuối cùng ngay cả người lớn cũng không cầm được nước mắt", cho thấy câu chuyện đã gợi lên nhiều sự đồng cảm sâu sắc.
Những nội dung tài liệu giảng dạy này có thể được áp dụng rộng rãi từ bậc tiểu học đến đại học và có thể tải xuống từ trang web của bảo tàng. Hiện tại, chúng thường được sử dụng trong các bài học giới thiệu ban đầu ở trường học hoặc làm tài liệu ôn tập trước khi tham quan. Chúng tôi hy vọng sẽ thay đổi phương pháp giáo dục tuyên truyền đơn điệu trước đây và sử dụng những tài liệu này để giảm bớt khó khăn cho giáo viên trong việc giới thiệu về bệnh Minamata trong môi trường giảng dạy bận rộn.
[1］Bệnh Minamata là một căn bệnh thần kinh do nhiệm độc thủy ngân.