Nhà Tây Tạng Tác giả: Khâu Tông Di. Lưu trữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Đài Loan. CC BY-NC (Ghi công tác giả - Phi thương mại)

III. Người Tây Tạng lưu vong ở Đài Loan 

Theo thống kê của Liên Hợp Quốc, số lượng người tị nạn toàn cầu đã vượt qua 120 triệu người, bao gồm những người không có quốc tịch vì lý do chính trị hoặc pháp lý. Hiện tại, số người Tây Tạng lưu vong trên toàn thế giới khoảng 160.000 người, chủ yếu sống ở Ấn Độ và Nepal. Tại Đài Loan, có khoảng hơn 1.000 người Tây Tạng. Ngoài một số ít người đến cùng với chính quyền Quốc dân đảng, đa số đến Đài Loan trong thời kỳ cai trị độc tài, họ đã được tuyển mộ đến Đài Loan bởi chính sách “liên minh chống cộng” của chính quyền họ Tưởng. Sau khi thiết quân luật được dỡ bỏ, mãi đến thời kỳ chính quyền của Lý Đăng Huy, khi Đài Loan tiếp xúc với lãnh tụ tinh thần Đạt Lai Lạt Ma, mối quan hệ giữa Đài Loan và chính phủ Tây Tạng lưu vong đã được cảithiện, Đài Loan trở thành một điểm trung chuyển trong hành trình lưu vong của người Tây Tạng. Những người Tây Tạng đến Đài Loan, nhờ vào các điều khoản hết hiệu lực, một số đã có được quyền cư trú hợp pháp hoặc có quyền công dân, nhưng vẫn có những người phải chọn ở lại bất hợp pháp vì những lý do pháp lý. Dù từ những năm 80, Phật giáo Tây Tạng đã phát triển mạnh mẽ ở Đài Loan, tiếng nói của cộng đồng người Tây Tạng lưu vong tại Đài Loan vẫn bị lãng quên trong câu chuyện lịch sử của Đài Loan.

Các thế hệ thứ hai của người Tây Tạng lưu vong đến từ Ấn Độ và Nepal tại Đài Loan được giáo dục chủ yếu bằng tiếng Anh và tiếng Tây Tạng. Trong xã hội Đài Loan chủ yếu là người Hán, sự khác biệt về ngôn ngữ, ẩm thực và thói quen sinh hoạt trở thành thách thức trong việc hòa nhập vào xã hội Đài Loan. Con cái của họ cũng gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp thu giáo dục và ảnh hưởng văn hóa Tây Tạng tại Đài Loan. Nhiều người Tây Tạng lưu vong vẫn còn người thân ở quê hương, những năm gần đây, dưới sự kiểm soát ngày càng chặt chẽ của chính quyền Trung Quốc đối với tôn giáo, ngôn ngữ, chữ viết và văn hóa ở các khu vực Tây Tạng, việc các thành viên trong cộng đồng Tây Tạng xuất hiện công khai tại Đài Loan ngày càng trở nên khó khăn hơn. Mặc dù có nhiều yếu tố bất lợi khiến cộng đồng lưu vong khó hòa nhập vào xã hội chính thống, cộng đồng Tây Tạng lưu vong ở Đài Loan vẫn có sự gắn kết cao, để bảo tồn bản sắc của mình và truyền đạt ngôn ngữ và văn hóa cho thế hệ tiếp theo. Họ tổ chức các lớp học về Phật pháp và tiếng Tây Tạng, cũng như các hoạt động tụ họp để củng cố sự kết nối giữa các thành viên trong cộng đồng. 

Trong hội thảo hợp tác trưng bày, bảo tàng Lịch sử Đài Loan đã mời người Tây Tạng lưu vong tại Đài Loan cùng nhau tạo ra bản đồ lộ trình di chuyển.

IV. Kế hoạch trưng bày và nguyên tắc không gây tổn hại 

Dưới sự hỗ trợ của Văn phòng Đại diện Chính quyền Tây Tạng lưu vong tại Đài Loan – Quỹ Tôn giáo Tây Tạng Đạt Lai Lạt Ma, đội ngũ trưng bày của Bảo tàng Lịch sử Đài Loan đã từng bước xây dựng mối quan hệ tin cậy với cộng đồng. Thông qua "Dự án ký ức về những người bị buộc phải rời bỏ nơi cư trú" của Liên minh Quốc tế Di chỉ Lương Tri （International Coalition of Sites of Conscience, ICSC）, theo sự hướng dẫn của ICSC và dựa trên nguyên tắc không gây tổn hại (Do-No-Harm Principle), tức là tránh việc hợp tác trưng bày gây ra sự tổn thương thêm cho cộng đồng người lưu vong（Re-traumatize）. Các thành viên có thể tự do tham gia hoặc rút khỏi dự án, đồng thời có thể lấy lại thông tin đã cung cấp bất cứ lúc nào. Để sử dụng dữ liệu một cách hợp lý, trước khi tiết lộ bất kỳ thông tin nào thì bảo tàng phải có sự đồng ý của người liên quan và đảm bảo bảo mật thông tin cá nhân của họ. Việc tuân thủ các nguyên tắc này nhằm đảm bảo rằng từng bước trong quá trình trưng bày đều tôn trọng quyền riêng tư và sự an toàn của người tham gia.

Để tạo điều kiện cho người tham gia thoải mái chia sẻ kinh nghiệm sống cá nhân, đội ngũ Bảo tàng Lịch sử Đài Loan đã mời các nhạc sĩ Tây Tạng lưu vong tại Đài Loan cùng hợp tác. Dựa trên các phương thức nhẹ nhàng như âm nhạc và ẩm thực, họ tránh việc tiết lộ thông tin nhạy cảm và khuyến khích các thành viên tham gia chia sẻ hành trình di cư xuyên quốc gia. Trong số các thành viên tham gia, có người đã vượt qua dãy núi từ khu vực Tây Tạng của Trung Quốc đến Dharamsala (Ấn Độ) để theo đuổi Đạt Lai Lạt Ma, cũng có người là thế hệ thứ hai sinh ra ở Ấn Độ hoặc Nepal, đã có được hộ chiếu Đài Loan bằng các phương pháp đặc biệt và cuối cùng nhận được quyền cư trú hợp pháp. Mặc dù con đường đến Đài Loan của mỗi người đều khác nhau, nhưng họ đều đã phải đối mặt với sự kiểm soát nghiêm ngặt của chính phủ Đài Loan đối với người Tây Tạng lưu vong và đã xuống phố diễu hành vì mưu cầu được an cư.

Nhìn từ bề ngoài thì hành trình cuộc sống của người Tây Tạng lưu vong ở Đài Loan có vẻ khác biệt so với phần lớn người Đài Loan, nhưng khi nhìn lại lịch sử, chúng ta không khó để nhận ra sự tương đồng trong những trải nghiệm bị áp bức, những điều này đều có mối liên kết chặt chẽ với lịch sử và ký ức của hòn đảo này.