ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់តៃវ៉ាន់ចាកចេញពីការចងចាំ៖ដំណើរជីវិតអនាថារបស់ជនជាតិទីបេ
ចាំងវិនស៊ីន（Zhang Wenxin）
គឺជាជំនួយការស្រាវជ្រាវនៅក្នុងក្រុមពិព័រណ៍នៃសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិតៃវ៉ាន់។ ការស្រាវជ្រាវចម្បងផ្តោតលើប្រវត្តិសាស្ត្រលំបាក បញ្ហាសហសម័យនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនិងការបង្កើតរួមគ្នារវាងសារមន្ទីរនិងសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ធ្លាប់បានធ្វើពិព័រណ៍និងបង្ហាញអំពីអតីតស្ត្រីបម្រើផ្លូវភេទជនជាតិតៃវ៉ាន់ឱ្យយោធាជប៉ុន ការបាក់បែកដោយទុច្ចរិត និក្ខេបបទទាក់ទងនឹងអ្នករស់នៅថ្មី/ពលករចំណាកស្រុកនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងចូលរួមនៅក្នុងការអនុវត្តគម្រោងនៃសម្ព័ន្ធអន្តរជាតិនៃគេហទំព័រមនសិការកែតម្រូវកំណត់ត្រា（Correcting the Record）និងគម្រោងការចងចាំសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនដោយបង្ខំ（In Their Own Voices- Victim-Centered Documentation and Memorialization of Forced Displacement)។
អំពីសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិតៃវ៉ាន់
សារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិតៃវ៉ាន់ហៅកាត់ថាសារមន្ទីរតៃវ៉ាន់ ជាមួយនឹងចក្ខុវិស័យនៃ "តៃ
វ៉ាន់នៅក្នុងពិភពលោក" ដោយផ្អែកលើប្រវត្តិវិទ្យានៃសារមន្ទីរ ជាមូលដ្ឋាន តាមរយៈការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់តៃវ៉ាន់និងការប្រើប្រាស់ទំនើប ការសន្ទនាលើបញ្ហាប្រវត្តិសាស្ត្រ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ និងសរសេររួមគ្នាពីសមភាពបញ្ញា។ បញ្ជាក់ពីតម្លៃនៃពហុវប្បធម៌ យកទស្សនវិស័យចម្រុះ និងទស្សនៈឆ្លងជាតិសាសន៍មកនិយាយអំពីរឿងមនុស្ស និងទឹកដី។ ធ្វើជាការផ្សព្វផ្សាយអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌តៃវ៉ាន់និងការប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាសហសម័យរបស់សារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិ។
ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់តៃវ៉ាន់ចាកចេញពីការចងចាំ៖ដំណើរជីវិតអនាថារបស់ជនជាតិទីបេ
1. ប្រវត្តិសាស្រ្តចម្រុះជាតិសាសន៍របស់តៃវ៉ាន់
ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់តៃវ៉ាន់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយការផ្សំនៃក្រុមជនជាតិចម្រុះគ្នា យើងក្រឡេកមើលដំណើរការប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រជាជនតៃវ៉ាន់មកពីជុំវិញពិភពលោក ដោយសារកត្តាមួយចំនួនដូចជា ដើម្បីការរស់រានមានជីវិត កាប់ឆ្កាដាំដុះ ផ្សព្វផ្សាយសាសនា អាណានិគម សង្រ្គាមនិងកត្តាផ្សេងៗទៀត ទើបបានធ្វើឱ្យមានការចំណាកស្រុក និងផ្លាស់ទីលំនៅទៅរស់នៅតៃវ៉ាន់ ដើម្បីតាំងលំនៅ និងអភិវឌ្ឍន៍។ ក្នុងរយៈពេល 30 ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ រលកនៃសកលភាវូបនីយកម្ម
បាននាំមកនូវជនអន្តោរប្រវេសន៍មកពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍តាមរយៈអាពាហ៍ពិពាហ៍និងពលករចំណាកស្រុក បង្កើនភាពចម្រុះយ៉ាងសម្បូរបែបដល់សង្គមជនអន្តោប្រវេសន៍តៃវ៉ាន់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2013 មក សារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រតៃវ៉ាន់ជាតិ (ហៅកាត់ថា សារមន្ទីរជាតិតៃវ៉ាន់) ឆ្លងតាមរយៈការតាំងពិព័រណ៍ពិសេស ស្ដីពី「ពីគ្រប់ទិសទី៖ រឿងរ៉ាវនៃជនអន្តោប្រវេសន៍មកនៅតៃវ៉ាន់ក្នុងសម័យទំនើប」ការតាំងពិព័រណ៍ពិសេសឆ្នាំ 2017「តៃវ៉ាន់ថ្មី៖ ពលករចំណាកស្រុកអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅតៃវ៉ាន់」ឆ្លងកាត់លំដាប់អ័ក្សពេលវេលា រៀបរាប់អំពីគ្រួសារឆ្លងដែននិងការចងចាំអំពីការផ្លាស់ទីផ្ទាល់ខ្លួន។
ឆ្លងកាត់ការសន្សំបទពិសោធន៍ការងារជាមួយសហគមន៍ជាច្រើនឆ្នាំកន្លងមក នៅឆ្នាំ 2023នៅតៃ
វ៉ាន់ចាប់ផ្ដើមផែនការអភិវឌ្ឍន៍ពិព័រណ៍សម្រាប់សហគមន៍"មិនមែនពលរដ្ឋ" បង្វែរការផ្តោតអារម្មណ៍ងាកទៅលើស្រមោលប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបែកខ្ញែកយ៉ាងលាក់បាំង។
2. ប្រវត្តិសាស្រ្តតៃវ៉ាន់ និងសហសម័យរបស់ "ជនមិនមែនជាពលរដ្ឋ"
ចាប់ពីសតវត្សទី 17 ដល់ពាក់កណ្តាលនិងចុងរាជវង្ស ឈីង មនុស្សគ្មានសញ្ជាតិភាគច្រើននៅក្នុងសង្គមតៃវ៉ាន់មានការផ្លាស់ទីខ្ពស់ ពួកគេតែងតែធ្វើដំណើរទៅមករវាងត្រើយទាំងពីរ គឺពីតៃវ៉ាន់ទៅចិនដីគោក ពួកគេទាំងនេះមិនមែនជាប្រជាជនរៀបបញ្ជីគ្រួសារនៅក្រោមអាណាចក្រចិនទេ។ ព្រំដែនជាតិតៃវ៉ាន់សហសម័យបានឆ្លងផុតពីការគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរឹងរហូតដល់ការដកច្បាប់អាជ្ញាសឹក និងបើកទូលាយ។ ក្រោយពីចូលរួមតំណភ្ជាប់ឧស្សាហកម្មចំណាត់ថ្នាក់សកលភាវូបនីយកម្មក ការទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្សនិងរបស់របរឆ្លងកាត់ព្រំដែនបានក្លាយជាទម្លាប់ទៅហើយ។ ការអភិវឌ្ឍនៃ "ប្រទេស"សម័យទំនើប ព្រំដែនហាក់ដូចជាបើកចំហ ប៉ុន្តែដោយសារសញ្ជាតិផ្ទាល់ខ្លួន ឋានៈ ពូជសាសន៍និងភេទ ការចំណាយ និងឧបសគ្គក្នុងការឆ្លងកាត់ព្រំដែននីមួយៗគឺខុសគ្នា។ ជនភៀសខ្លួនឆ្លងដែនដែលនៅតាមព្រំដែន ខ្លះត្រូវបង្ខំចិត្តធ្វើចំណាកស្រុក ដោយសារបញ្ហាជាតិ ឬផ្ទាល់ខ្លួន ឬដើម្បីស្វែងរកអនាគតដ៏ល្អប្រសើរ។ បុគ្គល និងគ្រួសារដែលផ្លាស់ទីលំនៅទាំងនេះ ស្នាក់នៅតៃវ៉ាន់មុនឬក្រោយ ក្លាយជា "មិនមែនពលរដ្ឋ"នៅតៃវ៉ាន់ អ្នកខ្លះអាចរកទីជម្រកនៅទីនេះ មនុស្សមួយចំនួនបានផ្លាស់ទៅប្រទេសផ្សេងទៀតម្តងទៀត មនុស្សមួយចំនួនត្រូវរក្សាភាពអនាមិកលាក់ខ្លួននៅគ្រប់ទីកន្លែង។ ជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍន៍នៃប្រទេសទំនើបនិងជម្លោះនិងការគៀបសង្កត់ដែលកំពុងបន្តនៅជុំវិញពិភពលោក ដោយសារបញ្ហានយោបាយ និងផ្លូវច្បាប់ បានធ្វើឱ្យបុគ្គល និងក្រុមគ្រួសារដែលក្លាយជា "មិនមែនពលរដ្ឋ" ជាផ្នែកមួយនៃសង្គមតៃវ៉ាន់បន្តិចម្តងៗ។ ជនអនាថាជនជាតិទីបេ（tibetan ）គឺជាក្រុមមួយក្នុងចំណោមក្រុមលេចធ្លោ។ ប្រវត្តិ និងការពិតរបស់ពួកគេនៅតៃវ៉ាន់បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការភៀសខ្លួនជាសកលនិងភាពស្មុគស្មាញនៃការផ្លាស់ទីឆ្លងដែន។
ផ្ទះនៃទីបេ អ្នកនិពន្ធ៖ Chiu Tsungyi ។ ស្ថាបណ្ណបង្កើតឯកសារ៖ សារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិតៃវ៉ាន់។ CC BY-NC(ឈ្មោះសម្គាល់ ─ មិនមែនពាណិជ្ជកម្ម) ។
3. ជនអនាថាជនជាតិទីបេនៅតៃវ៉ាន់
យោងតាមស្ថិតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនជនភៀសខ្លួននៅទូទាំងពិភពលោកមានលើសពី120 លាននាក់ កត្តាទាំងនេះរួមមានកត្តានយោបាយ និងបញ្ហាផ្លូវច្បាប់បុគ្គលដែលមិនមានសញ្ជាតិ។ បច្ចុប្បន្នមានជនជាតិទីបេជាង16ម៉ឺននាក់ដែលកំពុងរស់នៅនិរទេសជុំវិញពិភពលោក ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌានិងនេប៉ាល់។ នៅតៃវ៉ាន់មានជនជាតិទីបេប្រមាណជាងមួយពាន់នាក់ដែលបានមកតៃវ៉ាន់មុនក្រោយ។ លើកលែងតែជនជាតិទីបេប៉ុន្មាននាក់ដែលមកតៃវ៉ាន់ដំបូងជាមួយរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម។ ពួកគេភាគច្រើនគឺនៅក្នុងអំឡុងពេលនៃការគ្រប់គ្រងបែបផ្តាច់ការ ដោយសារតែទាំងពីររដ្ឋាភិបាលរបស់លោកជាំង（Chiang）"រណសិរ្សប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត"ជ្រើសរើសបុគ្គលិកទៅតៃវ៉ាន់។ បន្ទាប់ពីការលើកច្បាប់អាជ្ញាសឹកនិងរហូតដល់រដ្ឋបាលលីតេងហ៊ុយ（Lee Teng-hui） ជួបជាមួយមេដឹកនាំខាងវិញ្ញាណសម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ា（Dalai Lama） ទំនាក់ទំនងរវាងតៃវ៉ាន់និងរដ្ឋាភិបាលនិរទេសទីបេបានបែកបាក់ ពេលនោះតៃវ៉ាន់បានក្លាយជាគោលដៅក្រៅប្រទេសមួយនៃការធ្វើចំណាកស្រុកពាក់កណ្តាលផ្លូវសម្រាប់ជនទីបេដែលនិរទេសខ្លួន។ ជនជាតិទីបេដែលមកតៃវ៉ាន់ដោយផ្នែកទទួលបានលំនៅដ្ឋានស្របច្បាប់ឬសិទ្ធិជាពលរដ្ឋនៅតៃវ៉ាន់ដោយសារលក្ខខណ្ឌថ្ងៃលិច។ មួយផ្នែកទទួលបានការស្នាក់នៅស្របច្បាប់នៅតៃវ៉ាន់ឬសញ្ជាតិ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅតែមានមនុស្សខ្លះដោយសារកត្តាច្បាប់ត្រូវបង្ខំឱ្យជ្រើសរើសការស្នាក់នៅខុសច្បាប់ បើទោះបីជាការផ្សព្វផ្សាយពុទ្ធសាសនាទីបេនៅតៃវ៉ាន់បានរីកចម្រើនតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ1980មកក៏ដោយ សំឡេងនៃសហគមន៍និរទេសទីបេនៅតៃវ៉ាន់បានបាត់ពីការរៀបរាប់ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់តៃវ៉ាន់។ជនជាតិទីបេរស់នៅតៃវ៉ាន់ដែលជាជនជាតិទីបេជំនាន់ទីពីរនិរទេសមកពីប្រទេសឥណ្ឌា និងនេប៉ាល់ តាំងពីកុមារភាពបានទទួលការអប់រំជាចម្បងជាភាសាអង់គ្លេស និងទីបេ ក្នុងសង្គមតៃវ៉ាន់ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិ"ហាន"ភាពខុសគ្នានៃភាសា អាហារ និងរបៀបរស់នៅបានក្លាយជាបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់ពួកគេក្នុងការចូលទៅក្នុងសង្គមតៃវ៉ាន់។ វាក៏ពិបាកសម្រាប់កូនរបស់ពួកគេក្នុងការទទួលបានការអប់រំពីទីបេ និងឥទ្ធិពលវប្បធម៌នៅតៃវ៉ាន់។ប្រជាជនទីបេជាច្រើនដែលនិរទេសខ្លួនទៅនៅក្រៅប្រទេសនៅមានសាច់ញាតិនៅស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ក្រោមការកៀបសង្កត់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងររបស់បក្សកុម្មុយនិស្តចិន (CCP) ដែលបានគ្រប់គ្រងកាន់តែខ្លាំងឡើងលើសាសនា ភាសា ការសរសេរ និងវប្បធម៌នៅក្នុងតំបន់ទីបេ វាបានក្លាយទៅជាការលំបាកកាន់តែខ្លាំងឡើងសម្រាបសមាជិកនៃសហគមន៍របស់ពួកគេដើម្បីបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងវិស័យសាធារណៈរបស់តៃវ៉ាន់។ ទោះបីជាកត្តាមិនអំណោយផលជាច្រើនធ្វើឱ្យសហគមន៍ជនភៀសខ្លួនមានការលំបាកក្នុងការរួមបញ្ចូលនៅក្នុងសង្គមបច្ចុប្បន្នក៏ដោយ ក៏សហគមន៍និរទេសទីបេនៅតៃវ៉ាន់នៅតែមានការរួបរួមផ្ទៃក្នុង
ខ្ពស់ ដើម្បីរក្សាអត្តសញ្ញាណរបស់ពួកគេ និងបញ្ជូនបន្តភាសា និងវប្បធម៌ដល់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ ពួកគេរៀបចំថ្នាក់ព្រះពុទ្ធសាសនានិងទីបេហើយប្រមូលផ្តុំសមាជិកសហគមន៍តាមរយៈការជួបជុំគ្នា។ [1]
នៅក្នុងសិក្ខាសាលាផ្ដើមធ្វើពិព័រណ៍រួមគ្នាមួយ សារមន្ទីរតៃវ៉ាន់បានអញ្ជើញជនជាតិទីបេដែលកំពុងនិរទេសខ្លួននៅតៃវ៉ាន់ ឱ្យរួមគ្នាបង្កើតផែនទីគន្លងចល័ត។
4. គម្រោងផ្ដើមធ្វើពិព័រណ៍និងគោលការណ៍មិនបង្កគ្រោះថ្នាក់
នៅក្រោមជំនួយរបស់មូលនិធិសាសនាដាឡៃឡាម៉ាទីបេ ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាលនិរទេសទីបេនៅតៃវ៉ាន់ ក្រុមផ្ដើមធ្វើពិព័រណ៍នៃសារមន្ទីរតៃវ៉ាន់ បានបង្កើតទំនាក់ទំនងដ៏គួរឱ្យទុកចិត្តជាមួយសហគមន៍បន្តិចម្តងៗ។ តាមរយៈសម្ព័ន្ធអន្តរជាតិនៃគេហទំព័រមនសិការ（International Coalition of Sites of Conscience, ICSC）「គម្រោងបង្ខំជនភៀសខ្លួនឱ្យចងចាំ」ក្រោមការណែនាំរបស់ ICSC និងអនុវត្តតាមគោលការណ៍មិនបង្កគ្រោះថ្នាក់ （Do-No-Harm Principle）នោះគឺដើម្បីជៀសវាងការធ្វើឲ្យជនភៀសខ្លួនមានរបួសឡើងវិញដោយសារការសហការគ្នាផ្ដើមធ្វើពិព័រណ៍។អ្នកចូលរួមអាចចូលរួម/ចេញពីកម្មវិធីដោយសេរី និងទាញយកព័ត៌មានដែលបានផ្តល់នៅពេលណាមួយ។សារមន្ទីរត្រូវតែទទួលបានការយល់ព្រមពីបុគ្គលដែលពាក់ព័ន្ធមុននឹងបញ្ចេញព័ត៌មានណាមួយ និងធានាថាព័ត៌មានផ្ទាល់ខ្លួនត្រូវបានលាក់បាំង ដើម្បីប្រើប្រាស់ព័ត៌មានពាក់ព័ន្ធឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។អនុវត្តតាមគោលការណ៍ទាំងនេះ នេះគឺដើម្បីធានាថាក្នុងអំឡុងពេលដំណើរការផ្ដើមធ្វើពិព័រណ៍ ភាពឯកជន និងសុវត្ថិភាពរបស់អ្នកចូលរួមត្រូវបានគោរពនៅគ្រប់ជំហាន។
ដើម្បីឱ្យយអ្នកចូលរួមចែករំលែកបទពិសោធន៍ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេដោយសេរីនិងនៅក្នុងបរិយាកាសសុវត្ថិភាព ក្រុមសារមន្ទីរតៃវ៉ាន់បានអញ្ជើញតន្ត្រីករទីបេនិរទេសនៅតៃវ៉ាន់ឱ្យសហការជាមួយ ហើយតាមរយៈវិធីសាស្រ្តទន់ៗដូចជា តន្ត្រីនិងអាហារ ជៀសវាងការបង្ហាញព័ត៌មានរសើបនិងប្រើវិធីបង្កើតសហកម្ម និងលើកទឹកចិត្តអ្នកចូលរួមឱ្យចែករំលែកគន្លងជីវិតចល័តឆ្លងដែនរបស់ពួកគេ។ក្នុងចំណោមអ្នកចូលរួមនោះ មនុស្សមួយចំនួនបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ភ្នំពីតំបន់ទីបេ
ក្នុងប្រទេសចិនមកដល់ Dharamshala ប្រទេសឥណ្ឌា ដើម្បីធ្វើតាមសេចក្ដីបរិសុទ្ធរបស់ព្រះអង្គ។ក៏មានមនុស្សជំនាន់ទី 2 ដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ឬនេប៉ាល់ ទទួលបានលិខិតឆ្លងដែនតៃវ៉ាន់តាមរយៈវិធីសាស្រ្តពិសេស ទីបំផុតទទួលបានការស្នាក់នៅស្របច្បាប់។ ម្នាក់ៗមកដល់តៃវ៉ាន់តាមរយៈផ្សេងៗគ្នា ប៉ុន្តែពួកគេទាំងអស់បានប្រឈមមុខនឹងការគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលតៃវ៉ាន់លើការនិរទេសជនទីបេដែលចូលតៃវ៉ាន់ និងដំណើរការដើរតាមដងផ្លូវដើម្បីបង្ហាញពីការទាមទារឱ្យមានទីជម្រក។
ការមើលលើគន្លងជីវិតរបស់ជននិរទេសទីបេនៅតៃវ៉ាន់វាហាក់ដូចជាខុសពីប្រជាជនតៃវ៉ាន់ភាគច្រើន ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលប្រវត្តិសាស្រ្តវិញ វាមិនពិបាកទេសម្រាប់យើង ក្នុងការស្វែងរកភាពស្រដៀងគ្នា និងភាពសាមញ្ញក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការជិះជាន់ ដែលជាប់ទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការចងចាំរបស់កោះនេះ។
[1]ធនាគារនៃការចងចាំវប្បធម៌ - ផ្ទះទីបេ។ បានមើលនៅថ្ងៃទី 25 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2024។