Bulwagang Komunidad ng mga Tibetan. Larawan ni Tsung-Yi Chiu. Naka-archive sa Pambansang Museo ng Kasaysayan ng Taiwan.

III. Mga Tibetanong Diaspora sa Taiwan

Ayon sa tala ng United Nations, ang bilang ng mga taong nawalan ng tirahan sa buong mundo ay lumampas na sa 120 milyon, kasama na rito ang mga taong walang nasyonalidad dahil sa mga pampulitika o legal na isyu. Tinatayang mayroong 160,000 Tibetanong naninirahan sa diaspora sa buong mundo, karamihan ay nasa India at Nepal, at humigit-kumulang 1,000 sa kanila ang lumipat sa Taiwan. Bukod sa mga unang dumating kasama ng Pambansang Pamahalaan noong unang mga taon, karamihan sa mga Tibetano ay lumipat dala ng banderang kontra-Komunismo na itinataguyod ng administrasyon nina Chiang Kai-shek at Chiang Ching-kuo sa panahon ng awtoritaryanismo. Matapos ang pagtatanggal ng Batas Militar at pagsisimula ng administrasyon ni Lee Teng-Hui, dumalaw sa Taiwan ang espirituwal na lider na Kanyang Kabanalan ang ika-14 Dalai Lama. Ito ang nagbukas ng bagong yugto ng relasyon sa pagitan ng Taiwan at ng gobyerno ng Tibet sa exile; naging hintuan ang Taiwan para sa mga imigranteng Tibetanong patungo sa ibang bansa. Ang ilan sa mga Tibetanong dumating ay nakakuha ng legal na paninirahan o nasyonalidad sa tulong ng isang "sunset clause," samantalang ang iba ay nananatiling walang mga dokumento dahil sa mga legal na isyu. Mula dekada 1980s, ang Budismong Tibetan ay naging mas laganap sa Taiwan, subalit tila humina ang mga tinig ng mga Tibetanong nasa exile sa isla sa paglipas ng panahon.

Sa Taiwan, ang mga ikalawang henerasyon ng Tibetanong nasa diaspora mula India at Nepal ay karaniwang pinapaaral sa wikang Ingles at Tibetan mula pagkabata. Dahil ang mga Han ang pinakamalaking pangkat-etniko sa Taiwan, nagiging malaking hamon para sa mga Tibetanong ito ang pagkakaiba sa wika, mga kaugalian sa pagkain, at mga gawi sa pamumuhay upang makibagay sa lipunan. Bukod dito, nahihirapan din ang kanilang mga anak na makatanggap ng edukasyon sa wikang Tibetan at matutunan ang kanilang kultura. Marami sa mga Tibetanong nasa exile ay may mga kamag-anak pa rin sa kanilang mga lugar ng pinagmulan, subalit nagiging lalong mahirap para sa kanila na maging lantad sa publiko sa Taiwan sa mga nagdaang taon dahil sa lubos na pang-aapi ng Partido Komunista ng Tsina sa relihiyon, wika, pagsusulat, at kultura. Sa kabila ng iba't ibang hadlang na nagpapahirap sa mga komunidad na ito na makibagay sa pangunahing lipunan ng Taiwan, nananatiling matibay ang kanilang samahan. Upang mapanatili ang kanilang pagkakakilanlan at maipasa ang wika at pamana ng kultura sa susunod na henerasyon, nagsasama-sama sila sa mga gawain gaya ng mga klase sa pagtuturo ng Budismo at wikang Tibetan.

Sa isa sa mga workshop para sa co-creation, nakipagtulungan ang NMTH sa mga Tibetanong nasa diaspora sa Taiwan upang magmapa ng kanilang mga ruta ng paglipat sa ibang mga bansa.

IV. Pagkakaroon ng Kurasyon at Prinsipyo ng “Huwag Magdulot ng Pinsala”

Ang pangkat ng kurasyon ng NMTH, sa tulong ng Tibet Religious Foundation of the Dalai Lama at ng Tanggapan ng Gobyerno ng Tibet sa Exile sa Taiwan, ay nakapagbuo ng isang nagtitiwalaang pakikipagsosyo sa mga komunidad ng mga Tibetan. Sa pamamagitan ng proyekto na *In Their Own Voices: Dokumentasyon at Paggunita na Nakasentro sa mga Biktima ng Sapilitang Pagpapaalis*, na pinangunahan ng ICSC, ipinapatupad ang Prinsipyo ng “Huwag Magdulot ng Pinsala,” na layuning maiwasan ang muling pagtanggap ng trauma ng mga komunidad sa diaspora habang isinasagawa ang kurasyon. Ang mga kalahok ay may kakayahang sumali at umalis sa programa ayon sa kanilang kagustuhan at makuha ang ibinigay na impormasyon sa anumang oras. Dapat ding makuha ng NMTH ang pahintulot ng mga indibidwal bago isiwalat ang anumang impormasyon at tiyakin na ang mga personal na pagkakakilanlan ay nakatago, upang ang naturang datos at estadistika ay magamit sa isang makatuwirang saklaw. Ang mga pamantayang ito ay sinusunod upang matiyak ang seguridad ng privacy ng mga kalahok sa bawat bahagi ng proyekto.

Upang makapagbigay ng ligtas na espasyo para sa mga kalahok na ibahagi ang kanilang personal na karanasan, nakipagtulungan ang NMTH sa mga Tibetanong musikero na rin ay lumipat sa Taiwan. Sa ganitong paraan, maaaring makilahok ang mga kalahok nang walang presyon sa pamamagitan ng mga malumanay na kaganapan na may kasamang musika at pagkain. Sa pamamagitan ng pagtatago ng sensitibong impormasyon, hinihimok ang mga taong ito na maging bahagi ng ko-kreasyon sa pamamagitan ng pagbabahagi ng kanilang mga kwento ng paglipat sa iba't ibang bansa. Ang ilan ay sumunod sa pagtakas ng ika-14 Dalai Lama patungong Dharamshala sa India mula sa kanilang pinagmulan sa Tsina, samantalang ang iba ay mga inapo na ipinanganak sa India o Nepal at nakakuha ng mga sertipiko ng pagkakakilanlan sa pamamagitan ng mga alternatibong paraan upang makapasok sa Taiwan bago sila makamit ang legal na status bilang residente. Ang bawat isa ay nakarating sa Taiwan sa iba't ibang paraan, ngunit isa sa kanilang pagkakapareho ay ang pagharap sa mahigpit na kontrol ng gobyerno ng Taiwan sa pagpasok ng mga Tibetanong nasa exile, hindi pa banggitin ang mga pinagdaanan nila upang makapagprotesta sa kalye upang humingi ng kanlungan.

Sa panlabas, maaaring magmukhang malayo ang karanasan ng mga Tibetanong nasa diaspora sa Taiwan mula sa karanasan ng karamihan sa mga Taiwanese. Ngunit kung susuriin nang mabuti, hindi mahirap makita ang mga pagkakapareho at pagkakaugnay sa kasaysayan ng pang-aapi, na madalas ay may malapit na koneksyon sa nakaraan at alaala ng pook na ito.