Người Rohingya ở Myanmar - Phong trào tưởng niệm và giữ gìn bản sắc do cộng đồng phát động
Về tác giả: Raïss Tinmaung
Raïss Tinmaung là người Rohingya, đến từ Toronto của Canada. Ông sáng lập ra Mạng lưới nhân quyền cho người Rohingya (Rohingya Human Rights Network), đồng thời đảm nhiệm chủ tịch Hội đồng quản trị, ông đã lãnh đạo các chiến dịch, các kiến nghị, các cuộc biểu tình, thành lập các phân hội mới, cũng viết bài cho cộng đồng và sản xuất các nội dung truyền thông. Ông đã dẫn đầu các đoàn thể đại diện cho Rohingya phát biểu tại nhiều nơi, bao gồm Quốc hội Canada, Bảo tàng Nhân quyền (Canadian Museum for Human Rights), Bảo tàng nạn tàn sát người Do Thái Montreal (Montreal Holocaust Museum), Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia Quebec (Musée national des beaux-arts du Québec), cơ quan điều tra độc lập của Liên hợp quốc đối với Myanmar (Independent Investigative Mechanism for Myanmar，IIMM), và Tòa án Quốc tế (International Court of Justice，ICJ). Ngoài ra, ông cũng là người chịu trách nhiệm đơn vị kêu gọi quyên góp, nhằm cung cấp các chương trình giáo dục và đào tạo nghề cấp cơ sở tại Myanmar, Bangladesh, Indonesia, Malaysia, và Pakistan, chủ yếu hỗ trợ cho cộng đồng người Rohingya tại địa phương và cộng đồng người Rohingya ở nước ngoài. Ngoài các hoạt động tình nguyện cho cộng đồng của mình, ông còn tình nguyện tham gia các dự án phát triển dài hạn ở Haiti, Ecuador và Nam Phi.
Về Mạng lưới Nhân quyền cho người Rohingya
Mạng lưới Nhân quyền Rohingya là một mạng lưới bao gồm các tổ chức xã hội của người Rohingya, các nhà diễn giả, nhà văn và những người công tác ghi chép về tài liệu nhân quyền trong các trại tị nạn và làng tị nạn, được cộng đồng người Rohingya hải ngoại ủng hộ và nhiều đơn vị hỗ trợ.
Mạng lưới này chuyên phát biểu các bài viết, sản xuất các đoạn video phỏng vấn nói chuyện, ghi chép lại các vấn đề nhân quyền, gặp gỡ các nhà hoạch định chính sách, kêu gọi kiến nghị, tham gia và tổ chức các sự kiện phát biểu trước công chúng, tổ chức các cuộc diễn hành ôn hòa, xuất bản sách, đồng thời hợp tác với nhiều đơn vị tư nhân khác trong nhiều hoạt động.
Chúng tôi thu thập, chỉnh sửa, phát biểu và truyền bá các vấn đề có liên quan đến cộng đồng, xuất bản và phát sóng các bài viết và đoạn video về nhận thức nhân quyền; những nội dung này được người Rohingya trong các thôn làng và khu tị nạn viết. Chúng tôi cũng sưu tập được các thông tin về những người sống sót ở khắp nơi, và đang trong quá trình xây dựng bản đồ trên trang web tương tác, chuyên đăng những thông tin có liên quan đến nhân quyền của người Rohingya. (Trang web chưa công khai)
Người Rohingya ở Myanmar - Phong trào tưởng niệm và giữ gìn bản sắc do cộng đồng phát động
Giới thiệu và bối cảnh lịch sử
Người Rohingya là một dân tộc thiểu số sinh sống ở vùng Rakhine[1], phía tây bắc của Myanmar từ thế kỷ thứ 8. Họ chủ yếu có nguồn gốc từ dân tộc Đông Ấn[2], điều này khiến họ khác biệt với hầu hết dân số của Rakhine hoặc Myanmar, những người có nguồn gốc từ dân tộc Arakanese hoặc dân tộc Bamar của Myanmar. Tôn giáo chính của người Rohingya là Hồi giáo, ngoài ra còn có một số người theo đạo Hindu và đạo Cơ đốc, trái ngược với đa số dân số trong cộng đồng là người Arakanese và Barmese chủ yếu theo đạo Phật[3]. Mặc dù tồn tại sự khác biệt về sắc tộc và tôn giáo, nhưng người Rohingya, người Arakanese, người Barmese và các dân tộc thiểu số khác vẫn chung sống hòa bình trong nhiều thế kỷ.
Sau khi Myanmar (Miến Điện) giành được độc lập vào năm 1948, người Rohingya được tôn vinh và có hình ảnh rất tích cực tại đất nước này trên mọi lĩnh vực như xã hội, kinh tế, chính trị, v.v. . Họ có các chương trình được phát sóng trên các đài phát thanh quốc gia. Trường Đại học Yangon và các cơ sở giáo dục danh tiếng còn có Hiệp hội sinh viên Rohingya, thậm chí còn có những quan chức người Rohingya giữ chức vụ cao trong cơ quan chính phủ. Trong một bài phát biểu của Phó tham mưu Tổng trưởng liên minh lực lượng vũ trang Miến Điện, Chuẩn tướng Aung Gyi đã từng nói: “người Rohingya là công dân bình đẳng chính thức, là một dân tộc thiểu số không thể thiếu của nước Cộng hòa Liên bang Miến Điện.”[4]
Sau khi Miến Điện xảy ra đảo chính vào năm 1962, căng thẳng sắc tộc ở Rakhine cũng như cũng như các vùng khác của đất nước này gia tăng đáng kể. Năm 1978, thông qua một chiến dịch khủng bố được nhà nước hậu thuẫn, 200.000 người Rohingya đã phải tháo chạy khỏi quê hương để tìm nơi ẩn náu ở Bangladesh. Năm 1982, “Luật Công dân Miến Điện” (Burma Citizenship Act) chỉ trong một đêm khiến cho người Rohingya trở thành những người không quốc tịch. Sau khi “Luật Công dân Miến Điện” được thực hiện, người Rohingya trở thành mục tiêu của những chính sách kỳ thị, và những chính sách này đã được nhà nước phê chuẩn. Ngoài việc hạn chế tự do đi lại, rất nhiều quyền lợi cũng bị thu hẹp, ảnh hưởng đến việc học tập và làm việc, cho dù có thể kinh doanh công ty và sở hữu tài sản, thì người Rohingya vẫn phải lo lắng về việc có thể bị chính phủ tịch thu bất cứ lúc nào, họ cũng bị hạn chế sử dụng tài nguyên y tế của quốc gia, việc xin giấy chứng nhận kết hôn, thậm chí là có con cũng trở nên vô cùng khó khăn đối với người Rohingya. Việc người Rohingya có thể bị bắt giữ, giam giữ, tống tiền, thậm chí bị giết mà không bị pháp luật xử lý trở nên phổ biến. Trong tiếng Miến Điện có một từ xúc phạm “kalar”[5], bắt đầu trở thành một biệt danh được dùng để chỉ những người Rohingya, từ này tương đương với từ “quỷ đen” (nigger) dùng để chỉ những người Mỹ gốc Phi. Ngay cả các nhà sư và các nhân vật tôn giáo cấp cao cũng kêu gọi tiêu diệt người Rohingya[6], đến mức mạng xã hội Miến Điện tràn ngập các bài đăng như “nhồi mỡ lợn vào miệng tên kalar chết tiệt”, “tiêu diệt cả chủng tộc”, “đổ xăng và châm lửa để họ có thể gặp Allah nhanh hơn”, v.v.[7]
Các chiến dịch bạo lực, đốt phá các ngôi làng của người Rohingya vào năm 1992, 2012, 2016, 2017, mà phía sau do chính phủ chủ đạo, đã khiến hàng trăm nghìn người Rohingya chạy trốn khỏi Myanmar để tìm nơi trú ẩn tại các trại tị nạn ở Bangladesh. Năm 2017, “chiến dịch thanh lọc sắc tộc” (Clearance Operation) đã thiêu rụi gần 400 ngôi làng, tức là một nửa số làng của người Rohingya. Gần 850.000 người Rohingya trốn sang Bangladesh, những người may mắn sống sót đã kể lại nỗi kinh hoàng mà người ngoài khó biết được, trẻ em bị thiêu sống, phụ nữ bị hãm hiếp tập thể, còn người già và những người tàn tật thì bị chém đến chết. Năm 2019, chính phủ Miến Điện đã bị đưa ra Tòa án tối cao của Liên hợp quốc – Tòa án Quốc tế khởi tố, vì vi phạm “Công ước ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng của Liên hợp quốc” (UN Genocide Convention). Năm 2020, Tòa án Quốc tế đã chỉ đạo chính phủ Miến Điện “thực hiện mọi biện pháp trong khả năng của mình để ngăn chặn mọi hành vi bị cấm trong phạm vi điều luật thứ 2 của “Công ước diệt chủng sắc tộc”.[8]
Bài báo của Reuters từ năm 2020 – “Sau 3 năm di cư của người tị nạn, Myanmar xóa tên các ngôi làng Rohingya trên bản đồ Miến Điện”
Myanmar phủ nhận người Rohingya
Chính phủ Miến Điện cố tình phủ nhận sự tồn tại của người Rohingya, và đã đưa ra lập trường chính thức về sự phủ nhận này, kể từ khi thông qua “Luật Công dân Miến Điện” năm 1982. Ở Rakhine, chính quyền Miến Điện thậm chí còn đến từng nhà tại các làng của người Rohingya để tịch thu chứng minh thư và các tài liệu được phát trước năm 1982. Những thẻ căn cước và giấy tờ được thay thế sau đó đều sử dụng từ “người Bangladesh” để gọi người Rohingya. Năm 2019, bà Aung San Suu Kyi lúc đó là Cố vấn chính phủ, cùng các đại biểu của bà, đại diện cho chính phủ Miến Điện biện luận trước Tòa án Quốc tế, để bảo vệ cho mình trước những tố cáo trên, bà và các đại biểu đã từ chối thừa nhận tên gọi “người Rohingya”, và chỉ gọi họ là “người di dân bất hợp pháp từ Bangladesh ”.[9]
Năm 2020, cơ quan đo đạc chính thức của chính phủ Miến Điện – Tổng cục Hành chính Bộ của Văn phòng Chính phủ Liên bang (GAD) đã xóa bỏ tên gọi của các làng Rohingya bị thiêu hủy vào năm 2017 khỏi bản đồ chính thức. Sau đó, đơn vị thông tin bản đồ Myanmar của Liên hợp quốc (Myanmar Information Mapping Unit，MIMU) cũng sửa đổi theo[10]. Điều này đã mở đường một cách tự nhiên cho các nền tảng lập bản đồ như Google, Bing, Mapbox, Esri v.v cũng xóa tên những ngôi làng Rohingya bị thiêu hủy khỏi bản đồ của họ, vì chính phủ Miến Điện và cơ quan Liên hợp quốc là những nguồn thông tin địa lý chính thức.
Chính phủ Miến Điện và thế lực Phật giáo cực đoan ở Myanmar cho đến nay đã khá thành công trong việc tiêu diệt người Rohingya khỏi quê hương của họ. Họ đã thiêu rụi hơn một nửa số ngôi làng của người Rohingya và đuổi gần một triệu người Rohingya ra khỏi nhà trong mười năm qua. Hàng nghìn người đã thiệt mạng trên biển Adaman trên các thuyền buôn người khi họ cố gắng trốn sang Malaysia và Indonesia. Trong số 3,5 triệu người Rohingya trên toàn thế giới, hiện nay chỉ còn lại 600.000 người sống sót ở lại Miến Điện, trong đó có gần 130.000 người sống trong các “trại chuyên dành cho người di tản trong nước” (Internally Displaced Persons)[11]. Ngày nay, không ai được phép sử dụng từ “Rohingya” ở Myanmar. Không chỉ có sự tồn tại của người Rohingya gặp nguy hiểm, ngay cả bản sắc và ký ức lịch sử của họ tại quê hương này cũng bị đe dọa tiêu diệt.
Nỗ lực tưởng niệm và giữ gìn bản sắc
Để xoay chuyển làn sóng tiêu diệt bản sắc, Mạng lưới Nhân quyền Rohingya kết hợp cùng với các tổ chức nhân quyền người Rohingya trong các trại tị nạn ở Bangladesh, và những người còn sống sót trong các ngôi làng ở Miến Điện năm đó, bắt đầu cùng nhau thực hiện kiến nghị, sử dụng công nghệ kỹ thuật số để bảo tồn thông tin địa lý của tất cả các làng Rohingya. Thu thập tài liệu truyền thông và tài liệu số dưới mọi hình thức, để chứng minh trong quá khứ người Rohingya thực sự đã từng tồn tại ở Myanmar, hi vọng tiếp cận được đến tất cả các nhóm dân tộc, chỉ cần có tài liệu ghi chép về danh tính và ký ức của quê hương, để có thể thu thập và biên soạn. Đề xướng này được chia làm 4 giai đoạn tiến hành:
Giai đoạn thứ 1: Sử dụng hệ thống thông tin địa lý chính thức được đăng ký trước năm 2020, xác định và đặt vị trí tất cả các ngôi làng Rohingya tại Myanmar, bao gồm thông tin về các ngôi làng đã bị tiêu hủy, đồng thời lưu trên kho dữ liệu địa lý trực tuyến.
Hình: kết hợp thông tin địa lý, đánh dấu các ngôi làng bị tiêu diệt trên bản đồ
Tổng hợp thông tin, chứng minh thư của người sống sót, đối chiếu với thông tin những ngôi làng bị thiêu hủy
Giai đoạn thứ 2: Tiến hành thu thập ghi chép những tài liệu có thông tin về các ngôi làng từ tất cả những người Rohingya được tìm thấy trên toàn thế giới, nội dung này cũng có thể được thiết kế để trở thành địa điểm “di tích lương tâm” (sites of conscience) sau này, ví dụ như nghĩa trang, nhà thờ Hồi giáo, trường học, đặc biệt là trường học Hồi giáo (madrassa), phòng khám, hiệu thuốc v.v.
Giai đoạn thứ 3: Tiến hành khảo sát trên toàn dân số người Rohingya trên thế giới, thu thập và ghi chép danh tính và những câu chuyện lịch sử của các cá nhân sống ở mỗi ngôi làng, bao gồm cả những cá nhân đã thiệt mạng trong chiến dịch thảm sát.
Giai đoạn thứ 4: Đính kèm thông tin thu thập được vào thông tin của từng ngôi làng, chia sẻ thông tin với người Rohingya trên toàn thế giới cũng như cộng đồng nhân quyền quốc tế.
Tổng hợp thông tin, ghi chép video của người sống sót, kết hợp với thông tin của các ngôi làng bị thiêu hủy
Mỗi giai đoạn đều phải đối mặt với rất nhiều thách thức. Vì từng nhiệm vụ đều tự động phát động và thực hiện bởi cộng đồng, nên thách thức đầu tiên và quan trọng nhất phải xử lý là đào tạo nhân viên công tác ghi chép tài liệu. Điều này đòi hỏi cần có người đào tạo, công cụ, và thiết bị chuyên nghiệp v.v. để thuận lợi cho việc học tập.
Làm việc cho một trại tị nạn cũng là một thách thức, vì sự hỗn loạn của các băng nhóm, bạo lực có liên quan đến ma túy ngày càng gia tăng, việc tiếp cận với các trại ngày càng trở nên hạn chế trong vài năm qua. Thách thức khó khăn hơn nữa, là việc tiếp cận với những người còn sống sót của làng Rohingya tại Myanmar. Chế độ cách ly chủng tộc do quân đội Myanmar áp đặt đã hạn chế nghiêm ngặt việc di chuyển từ làng này sang làng khác của người Rohingya, vì thế họ gần như không thể thực hiện hoạt động này được. Hơn nữa, giao tranh giữa quân đội và các nhóm vũ trang sắc tộc, người Rohingya cũng bị ảnh hưởng, khiến cho việc ghi lại tình hình nhân quyền ở Myanmar trở nên cực kỳ khó khăn.
Mặt khác, người tị nạn Rohingya phân tán trên toàn thế giới, khi thu thập tư liệu khó mà có thể tiếp xúc với tất cả. Ngoài Bangladesh, cũng có nhiều người sinh sống ở Pakistan, Saudi Arabia, Malaysia, Thái Lan, Indonesia. Mặc dù hiện nay, ngày càng có nhiều người muốn tìm cơ hội đến Mỹ tái định cư, nhưng cũng có một số ít cư trú ở Bắc Mỹ, Châu Âu, và Úc.
Cuối cùng, nếu như muốn thuận lợi hoàn thành mọi nhiệm vụ theo quy mô nói trên, thì nguồn kinh tế vẫn là vấn đề khó nhất. Để tiến hành tiếp cận tất cả người Rohingya trên thế giới, là một nỗ lực to lớn đòi hỏi một lực lượng đặc nhiệm và tình nguyện viên, cung cấp trợ cấp nhân sự, công cụ đào tạo, nguồn thiết bị v.v., để họ có thể làm việc một cách hiệu quả. Sau khi thu thập tư liệu, phải tổng hợp và xử lý những thông tin hữu dụng, điều này cũng cần phải có kinh phí mới có thể tiến hành.
Kết luận
Cộng đồng Rohingya thúc đẩy công tác tưởng niệm và bảo tồn bản sắc , hướng đến việc ghi chép lại các di tích người Rohingya, cũng bao gồm các “di tích lương tâm”, một số trong đó có ý nghĩa văn hóa lịch sử to lớn. Trong quá khứ chưa từng có một hành động nào như thế này, kết quả đạt được sẽ rất ý nghĩa đối với người Rohingya, vì họ nỗ lực chứng minh quê hương của mình từng tồn tại, tìm mọi cách để bảo tồn di sản văn hóa và bản sắc dân tộc của chính mình.
Kết quả nghiên cứu này cũng rất quan trọng đối với giới nhân quyền quốc tế, vì đây có thể trở thành công cụ tuyên truyền giáo dục. Ngoài ra, kết quả này có thể sẽ hữu ích cho các nỗ lực xây dựng hòa bình, và nỗ lực hồi hương cho 1 triệu người Rohingya đang sinh sống trong các trại tị nạn ở Bangladesh, những người mong muốn có một ngày nào đó được trở về quê hương của mình ở Rakhine. Cuối cùng, nó còn được kỳ vọng là sẽ có ích cho cơ chế tư pháp và trách nhiệm giải trình sau này, các cơ quan thực thi pháp luật có thể sử dụng thông tin cụ thể để tiến hành điều tra từng vu việc.
Điểm quan trọng nhất là vì đây là một hoạt động do chính người Rohingya thúc đẩy và thực hiện, đối với việc xây dựng năng lực cộng đồng, và nắm quyền kiểm soát công việc của chính họ, có thể nói đây sẽ là một điển hình thực tiễn tốt nhất, vì thế nó sẽ là nguồn tự hào và sức mạnh cho người Rohingya ngày nay và các thế hệ tương lai của họ.
[1] “Dòng thời gian: Lịch sử ngắn gọn về cộng đồng thiểu số Rohingya ở Myanmar”, từ “Nhật báo Phố Wall”
[3] “Xung đột ở Myanmar”, từ “Niên báo Tôn giáo và đời sống công cộng” Trường Đại học Thần học Harbard
[7] “Tại sao Facebook lại thua cuộc trong cuộc chiến ngôn luận thù địch ở Myanmar” (reuter.com)