Ký sự trầm mặc: Tiếng nói dũng cảm của nữ giới về bạo lực tình dục trong cuộc xung đột
Các buổi thảo luận học tập của “Tiếng nói Phụ nữ” tại Kathmandu, Nepal.
Giới thiệu về tác giả - Pooja Pant
Pooja Pant là một nhà sản xuất phim, nhà hoạt động nữ quyền, một nhà báo, và đồng thời cũng là người sáng lập và giám đốc của “Tiếng nói Phụ nữ”. Đây là một tổ chức về quyền lợi phụ nữ, tập trung thúc đẩy quyền lợi của phụ nữ thông qua truyền thông đa phương tiện và kỹ thuật. Pant đã từng làm việc tại nhiều công ty truyền thông đa phương tiện trên toàn cầu. Năm 2007, bà đã sáng lập ra “Tiếng nói Phụ nữ” tại Amsterdam, và gần đây đã thành lập Final Take Films tại Kathmandu. Hiện nay Pant đang sống ở Nepal.
Tiếng nói Phụ nữ (VOW Media)
“Tiếng nói Phụ nữ” nỗ lực đào tạo năng lực lãnh đạo của nữ giới, nhằm thay đổi cách suy nghĩ của phụ nữ và cách nhìn của xã hội về phụ nữ, để xây dựng một thế giới công bằng không có kỳ thị. Bằng việc đưa ra các cơ hội tiếp xúc với truyền thông, kỹ thuật và giáo dục, nâng cao kỹ năng và kiến thức của cá nhân, khiến phụ nữ có thể chủ động diễn đạt những trải nghiệm của bản thân, đồng thời nâng cao nhận thức về các vấn đề bị ẩn giấu và im lặng trong cộng đồng. “Tiếng nói Phụ nữ” tin rằng, một khi nữ giới được tiếp nhận giáo dục, có cơ hội nâng cao năng lực, có thể nói ra những gì mà mình gặp phải, đồng thời có khả năng kinh tế độc lập, thì họ sẽ đạt được sự tự tin và tri thức, dũng cảm chống lại mọi sự bất công.
Ký sự trầm mặc: Tiếng nói dũng cảm của nữ giới về bạo lực tình dục trong cuộc xung đột
Các buổi thảo luận học tập của “Tiếng nói Phụ nữ” tại Kathmandu, Nepal
Lên tiếng là một loại nhân quyền, mỗi người đều nên có quyền lên tiếng và quyền được lắng nghe.
Nepal vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc của chế độ phụ quyền. Tuy là ngoài mặt họ đã thừa nhận quyền lợi của nữ giới, nhưng những vấn đề bạo lực giới tính vẫn còn rất nghiêm trọng, trong đó nghiêm trọng nhất là bạo lực tình dục. Theo tư liệu từ phía cảnh sát Nepal, có tổng cộng 3.481 trường hợp bạo lực tình dục trong năm tài chính 2021/ 2022. Theo điều tra nhân khẩu và điều tra sức khỏe của Nepal (năm 2016), có 66% nữ giới bị ngược đãi cơ thể và ngược đãi tình dục mà không tìm kiếm sự giúp đỡ hoặc thảo luận với người khác về việc làm thế nào để phòng tránh bị ngược đãi.
Vài nguyên nhân chính dẫn đến bạo lực bao gồm hệ ý thức phụ quyền, tư tưởng gia trưởng, tư tưởng bạo lực vô tội tràn lan trong xã hội, cách đối xử kỳ thị của xã hội, cùng với một hệ thống cơ quan nhà nước yếu kém không thể thực hiện điều tra và duy trì an ninh. Theo kinh nghiệm thì việc nữ giới không dám thông báo và thảo luận về việc bạo lực tình dục chủ yếu là do cảm thấy xấu hổ, sợ bị xã hội kỳ thị và phán xét định tội.
Năm 1996, một cuộc chiến tranh diễn ra giữa chính phủ cầm quyền của Nepal chống lại đảng Maoist phản loạn. Xung đột lan rộng khắp cả nước, nhưng chủ yếu là ở khu vực nông thôn. Có hàng trăm người nữ giới nghèo khốn ở vùng sâu, vùng xa bị bạo lực tình dục trong cuộc xung đột này. Cuộc xung đột này đã gây tổn thương cho rất nhiều phụ nữ trẻ, những người phụ nữ ở vùng nông thôn lại chính là người yếu thế nhất trong những người yếu thế. Xâm phạm tình dục và bạo lực tình dục trở thành công cụ mà hai phía xung đột dùng để trừng phạt người phụ nữ. Chế độ phụ quyền lâu năm của Nepal và một xã hội luôn nhân nhượng bạo lực đã khiến cho người gây tội không phải chịu sự trừng phạt, người bị cũng không được nhận định và phát hiện. Người may mắn sống sót không chỉ phải đối mặt với những vết thương thể xác, tinh thần và tình cảm, mà còn phải chịu sự phán xét của xã hội, khiến họ không thể công khai nói ra những việc mà mình gặp phải.
Trước khi cuộc xung đột xảy ra, nữ giới Nepal cũng đã ít nhiều bị cướp đoạt quyền lợi và bị gạt ra ngoài lề xã hội. Chủng tộc, tín ngưỡng tôn giáo, sự phụ thuộc tài chính, hay đơn giản chỉ là giới tính nữ của họ, những điều này đều khiến cho họ càng trở nên yếu thế hơn. Điểm yếu này càng nặng nề hơn trong thời gian xảy ra xung đột. Đặc biệt là bạo lực tình dục, đây chính là tàn tích đáng sợ mang đến vết nhơ tội lỗi cho người phụ nữ mà vẫn chưa được chính thức đề cập do cuộc xung đột vũ trang 10 năm của Nepal (1996-2006) để lại.
Maya là một học sinh ở một ngôi làng nhỏ phía Tây Nepal. Mỗi ngày trên con đường đi học, em thường nhìn thấy một số người lính ở trên đường. Có một ngày sau khi tan học em đang rửa chén trước cửa nhà, cha mẹ thì đang làm việc ngoài đồng. Lúc này có một chiếc xe jeep chở đầy lính đến nhà em, tìm người chị nhưng chị không có ở nhà. Vì thế mà đám lính đó đưa em vào nhà, đóng cửa lại rồi lần lượt bạo lực tình dục em. Lúc đó em chỉ mới có 10 tuổi. Maya chưa từng tiết lộ chuyện này với bất kỳ ai, khi không thể kể cho cha mẹ, em cũng không thể nói cho chị của mình biết. Từ ngày hôm đó, em không bao giờ bước đến trường học nữa, và cũng chưa từng nhận được bất kỳ sự bồi thường dưới bất kỳ hình thức nào.
Các buổi thảo luận học tập của “Tiếng nói Phụ nữ” tại Kathmandu, Nepal
Tháng 11 năm 2006 sau khi chiến tranh kết thúc, hai bên giao chiến ký kết “Hiệp định Hòa bình toàn diện” (Comprehensive Peace Agreement, CPA), kết thúc cuộc xung đột này. Năm 2007 ban bố Hiến pháp lâm thời, năm 2015 chế định Hiến pháp mới, khi đó đã tiến hành nhiều cải cách để bảo đảm quyền lợi của nữ giới và dân tộc thiểu số. Để giải quyết những vấn đề sau cuộc xung đột, chính phủ đã lập ra Kế hoạch hành động Quốc gia (National Action Plan, NAP), đồng thời thành lập hai hội đồng ủy viên. Nhưng trong hiệp định lại không nhắc đến việc xâm phạm tình dục và bạo lực tình dục trong chiến tranh. Kế hoạch hành động Quốc gia phiên bản 1 chưa mở rộng đến những người bị hại bạo lực tình dục. Từ khi ký kết “Hiệp định Hòa bình toàn diện” đến nay đã 15 năm, nhưng hầu như không có bất kỳ trách nhiệm giải trình nào đối với các hành vi xâm phạm nhân quyền xảy ra trong những năm đó. Có một số người bị hại nhận được một số bồi thường kinh tế, và bộ phận người nhà của người bị mất tích nhận được 100.000 Rupee. Nhưng phần lớn số người bị hại, bao gồm những người sống sót chịu bạo lực tình dục sau cuộc xung đột thì lại không nhận được bất cứ thứ gì. Do việc bạo lực tình dục có liên quan đến cuộc xung đột không bị pháp luật truy cứu, vì thế số vụ bạo lực tình dục ở Nepal tiếp tục tăng cao. Đối với những người gây hại, ví dụ như trong vụ bạo lực tình dục và mưu sát Nirmala Pant thì người gây hại vẫn ung dung ngoài vòng pháp luật.
Trong một nền văn hóa ngập tràn sự kỳ thị, cô lập và cho phép phán xét này, “Tiếng nói Phụ nữ” triển khai một công việc quan trọng, đó là ghi chép lại những câu chuyện trong cuộc xung đột. Sử dụng truyền thông đa phương tiện để ghi chép các câu chuyện, và trưng bày trong và ngoài nước, bắt đầu lưu trữ những con người đã mất tích trong vụ xung đột, về phương diện này “Tiếng nói Phụ nữ” đã phát huy được tác dụng quan trọng. Trong quá trình ghi chép về những người bị hại bạo lực tình dục trong cuộc xung đột, chúng tôi ý thức được có rất nhiều câu chuyện không thể công khai. Do những phụ nữ này không nhìn thấy những nhân vật chính trị muốn tiến thêm một bước để giải quyết vấn đề này, vì thế họ đã lựa chọn giữ im lặng. Đồng thời do họ biết một khi lên tiếng nói về chủ đề nhạy cảm này, họ còn phải chịu áp lực đối diện với dư luận xã hội. Làm thế nào để tìm được những người phụ nữ im lặng này, để công khai những gì mà họ đã gặp phải, luôn luôn là một vấn đề khó khăn cho những người làm hoạt động nữ quyền.
Rina 24 tuổi, là mẹ của hai cậu con trai, chồng của cô ấy đang làm việc theo mùa ở Ấn Độ. Vào một buổi tối, có vài người lính của đảng Maoist đến nhà cô ấy. Trong thời gian diễn ra xung đột, những người thuộc đảng Maoist thường ẩn trốn trong làng và được người dân chất phác thật thà chiêu đãi, cung cấp lương thực và nơi để họ nghỉ ngơi. Những người trẻ này nói với Rina, tối hôm sau sẽ tổ chức họp mặt tại làng bên cạnh, mời cô phải đến tham dự. Điều này cũng là một tình huống rất thường gặp khi đó. Vào đêm hôm sau, Rina và những người đảng Maoist cùng đi bộ đến làng bên cạnh. Giữa đường khi đi ngang qua một khu rừng, những người đảng Maoist đã kéo cô vào chuồng bò để cưỡng hiếp, sau đó rời đi và bỏ cô ở lại chuồng bò. Rina đau đớn trở về nhà, nói với người nhà về những gì cô đã gặp phải, sau khi chồng cô làm việc trở về, cô ấy cũng nói chuyện này với chồng mình. Chồng của cô lại đổ trách nhiệm lên người cô, sau đó rời bỏ cô và các con. Từ đó trở đi, cô ấy không còn gặp lại chồng mình nữa, cứ như thế một mình nuôi dưỡng hai đứa con trai. Đến nay cô vẫn chưa từng nhận được bất cứ hình thức bồi thường nào.
Sau khi sự việc này xảy ra gần 20 năm, khi “Tiếng nói Phụ nữ” ghi chép lại những câu chuyện của những người phụ nữ bị hại trong cuộc xung đột, là những người luôn mong muốn được công khai những sự việc mà bản thân đã gặp phải, họ hi vọng thông qua câu chuyện của mình có thể khiến người dân và xã hội càng hiểu hơn về những khó khăn mà họ phải đối mặt. Thế nhưng, khó khăn mà chúng tôi gặp phải đó là làm cách nào để công khai câu chuyện của họ nhưng phải sử dụng nặc danh. Chúng tôi lựa chọn thông qua việc sáng tác để truyền đạt những câu chuyện của họ, đồng thời tổ chức buổi thảo luận học tập mỗi tuần một lần để làm thơ, hướng dẫn 11 người bị hại về bạo lực tình dục trong cuộc xung đột cùng sáng tác; Rina và Maya là hai trong số họ. Sau những nỗ lực miệt mài làm việc, họ đã sáng tác những câu chuyện và bài thơ để diễn đạt sự phẫn nộ và thất vọng, sự phán xét định tội mà họ phải chịu đựng, và quyết tâm theo đuổi chính nghĩa bất chấp bao nhiêu gian khổ. Cũng giống như người hướng dẫn cuộc thảo luận học tập đã nói về thơ ca của họ: “Họ đã trở thành những nhà thơ với sứ mệnh cao cả.”
Chúng tôi luôn tin tưởng rằng, chỉ cần tạo cơ hội cho phụ nữ được lên tiếng, khiến họ có thể kể về những câu chuyện của chính mình, và đây cũng chính là nơi an toàn mà họ không bị kỳ thị và luôn được ủng hộ, điều này sẽ giúp chữa lành những vết thương của họ. Vì thế mà tôi muốn chia sẻ một bài thơ với mọi người:
Ngày, thứ, thời gian, tôi chỉ nhớ một chút
Nhưng những gì đã xảy ra vào ngày hôm đó
Khắc ghi sâu trong tâm trí tôi từng chút một
Ngày hôm đó, tôi không thể quên
Vui vẻ đi trên con đường đến gặp cha mẹ tôi
Không chỉ một lần, mà đã rất nhiều lần
Ngày ấy cũng vậy, tôi bước đi mà không biết điều gì đang chờ đợi phía trước
Con đường băng qua khu rừng để đến làng
Giờ đã sớm hoang tàn
Thế nhưng tôi vẫn không thể nào quên
Hồ nước xinh đẹp trên con đường chính là nhân chứng im lặng
Tại hồ nước đó,
Tôi đã nghịch nước
Tôi đã bắt cá
Nhưng nay tôi không thể chịu được khi nhìn thấy nó
Một chiếc váy ngủ có hoa văn xanh biển trên nền xanh lá cây
Khi may nó tôi đã vui đến nhường nào
Khi xé nó và vứt đi tôi đã phẫn nộ đến nhường nào
Chiếc váy đó tôi chỉ mặc đúng một lần
Nhưng mãi mãi tôi không thể nào quên
Không, tôi không thể quên bất cứ thứ gì
Mỗi khi ký ức ùa về
Tim tôi lại đập thình thịch
Sợ hãi và phẫn nộ
Và da gà nổi khắp cả người tôi
Trong im lặng, nước mắt tràn trên cơ thể
Không, tôi không thể quên bất cứ thứ gì.
“Ký sự trầm mặc được triển lãm tại Trung tâm Văn hóa Nga, tại Kathmadu, Nepal ngày 26 tháng 9 năm 2019.
“Ký sự trầm mặc được triển lãm tại Trung tâm Văn hóa Nga, tại Kathmadu, Nepal ngày 26 tháng 9 năm 2019.
Năm 2019, “Tiếng nói Phụ nữ” xuất bản tập thơ “Ký sự trầm mặc”. Thông qua việc hợp tác với 4 nhà thơ của Nepal để tổ chức Triển lãm nghệ thuật thị giác, chúng tôi nỗ lực đồng lòng tìm lại chính nghĩa cho những người phụ nữ đã dũng cảm sáng tác này, cũng như những người phụ nữ chịu cùng một cảnh ngộ mà chúng tôi không hề quen biết. Trước khi chính phủ chế định Kế hoạch hành động quốc gia phiên bản 2 thì những nhà hoạt động nhân quyền và những nhà lãnh đạo các nạn nhân trong cuộc xung đột đã cùng nhau hợp tác được nhiều năm rồi. Đây là lần đầu tiên mà chính phủ Nepal thừa nhận vấn đề bạo lực tình dục đang tồn tại ở đất nước này. Dưới sự lãnh đạo của Bộ nội chính Nepal, họ chính thức tuyên bố trong quá khứ chưa từng xử lý các vấn đề về bạo lực tình dục, và sẽ hợp sức với nhà lãnh đạo các nạn nhân trong cuộc xung đột thiết lập một cơ chế để giải quyết bạo lực tình dục trong thời gian xung đột. Kế hoạch hành động quốc gia phiên bản 2 yêu cầu, khi thành lập Hội đồng ủy viên địa phương, cần phải có sự tham gia của những người bị hại trong cuộc xung đột, những ủy viên này sẽ phụ trách thực hiện kế hoạch. Chính phủ hiện tại của Nepal cũng đã cố gắng thông qua dự luật “Công lý chuyển tiếp” (Transitional Justice, TJ) với nhiều sửa đổi mới nhằm bồi thường cho những phụ nữ còn sống sót sau vụ khổ nạn. Hiện nay có rất nhiều tổ chức, các nhà lãnh đạo nạn nhân trong cuộc xung đột, các nhà khởi xướng đều đang nỗ lực để thành lập một Hội đồng ủy viên có thể đưa các vấn đề này ra xã hội, đồng thời có thể tiến hành bồi thường tài chính và trả lại công lý cho những người phụ nữ đã im lặng trong quá khứ. Đối với những người phụ nữ này mà nói, đây là một thắng lợi to lớn, và cũng đem đến nhiều hi vọng cho tương lai.
Buổi phát biểu ra mắt sách mới “Ký sự trầm mặc” (2019)
Buổi phát biểu ra mắt sách mới “Ký sự trầm mặc” (2019)