Hồi ức của tôi, bạn và chúng ta – Bảo tàng Tự hào và Bản sắc
“MIO” là chữ viết tắt của ba từ trong tiếng Tây Ban Nha: bảo tàng (Museo), xác nhận bản sắc (Identidad), tự hào (Orgullo)
Giới thiệu tác giả: Eunice Báez Sánchez
Eunice Báez Sánchez phát triển sự nghiệp trong lĩnh vực bảo tàng với kinh nghiệm phong phú, ngoài việc cung cấp dịch vụ cố vấn cho bảo tàng, cô còn là một nhà truyền thông tin tức văn hóa và đảm nhận vai trò quan trọng trong việc tiếp thị và quản lý truyền thông, nỗ lực quảng bá đa văn hóa.
Hiện nay Eunice Báez Sánchez đảm nhận vị trí giám đốc Hiệp hội Bảo tàng Quốc tế (International Council of Museums，ICOM ) chi nhánh Costa Rica, và cũng là đồng chủ tịch của Bảo tàng Tự hào và Bản sắc (Museo de la Identidad y el Orgullo, MIO), đây là bảo tàng về LGBTIQ+ đầu tiên tại địa phương. Ngoài ra, Sánchez cũng đã phát huy tối đa chuyên môn của mình ở vị trí Cố vấn truyền thông, phục vụ tuyến đầu tại Văn phòng đa ngành khu vực thuộc Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc tại San José, Costa Rica. Eunice Báez Sánchez tận tâm ủng hộ tuyên truyền văn hóa và di sản, sử dụng truyền thông và văn hóa làm chất xúc tác để thay đổi xã hội theo hướng tích cực và có ý nghĩa to lớn.
Hồi ức của tôi, bạn và chúng ta – Bảo tàng Tự hào và Bản sắc
Bảo tàng Tự hào và Bản sắc được ra đời bởi chủ nghĩa tích cực (activism). Người sáng lập tin rằng, không gian này có thể hội tụ những người cùng chí hướng để bảo tồn ký ức cộng đồng LGBTIQ+ ở Costa Rica. “MIO” trong tiếng Tây Ban Nha đại diện cho ba chữ: bảo tàng (Museo), xác nhận bản sắc (Identidad), tự hào (Orgullo); và “MIO” đồng thời cũng có ý nghĩa là “của tôi”. Đội ngũ sáng lập không phải ngẫu nhiên nghĩ ra cái tên này, mà đây là kết quả của việc thảo luận và suy nghĩ kỹ lưỡng, quyết tâm phải thành lập một viện bảo tàng tại đất nước Costa Rica nhỏ bé này.
Costa Rica nổi tiếng trên thế giới vì thiên nhiên và đa dạng sinh học, và cũng bởi vì đây là một đất nước hòa bình, vì quân đội đã bị bãi bỏ kể từ năm 1948. Tuy nhiên, Costa Rica vẫn không phải là một ngoại lệ đối với việc kỳ thị cộng đồng LGBTIQ+, vì trong quá khứ đã có nhiều trường hợp vi phạm nhân quyền đối với nhóm người này. Khoảng hơn 30 năm trước, trong suốt đại dịch AIDS toàn cầu, tại thủ đô Costa Rican mọi người thường thấy cảnh sát đột kích quán bar “Ambiente”, nơi mà những người LGBTIQ+ thường đến và gặp gỡ một cách bí mật. Khi đó có rất nhiều sự kiện xung đột và đàn áp như bạo lực, xỉ nhục người khác, những câu chuyện này đều do những người trải qua kể lại, tuy là bây giờ đã trở thành một giai thoại về một quá khứ rất xa xôi, nhưng mãi đến nay mới bắt đầu có sự thay đổi.
Năm 2020, Costa Rica chính thức thông qua luật hôn nhân đồng giới, trở thành nước đầu tiên ở Trung Mỹ đảm bảo quyền lợi và địa vị gia đình cho người hôn nhân đồng giới. Nhưng điều luật này không phải một lần mà thông qua, và trở nên hợp pháp trong một thời gian ngắn, mà đây là kết quả của sự phấn đấu của vô số con người, trong đó có nhiều người đã bị xâm hại quyền lợi trong quá khứ.
Cựu nghị viên của Đại hội Lập pháp Costa Rica, Enrique Sánchez Carballo, ông là nghị viên quốc hội đầu tiên công khai mình là người đồng giới, và cũng là một trong những người sáng lập Bảo tàng Tự hào và Bản sắc. Ông chia sẻ: “Tôi tin rằng khi các nước trên thế giới đã đạt được nhiều tiến triển đáng kể về quyền lợi của LGBTIQ+, như bình đẳng hôn nhân tại Costa Rica, thì sẽ có hai rủi ro chủ yếu; đầu tiên, thế hệ trẻ sẽ quên đi chặng đường vất vả với bao hi sinh và đấu tranh của nhiều cá nhân và tổ chức đã phải trải qua để có được những thành tựu này; thứ hai là trên con đường đấu tranh vì bình đẳng, sẽ có nhiều người coi bình đẳng hôn nhân chính là thành tựu cuối cùng.”
Nghị viên Sánchez phát hiện, những thành tựu quan trọng này có ảnh hưởng to lớn đến cả nước Costa Rica, có khả năng sẽ làm lu mờ quá khứ đấu tranh, dẫn đến việc không thể hệ thống hóa sưu tập các cộng đồng địa phương và lưu trữ những câu chuyện của cá nhân, thậm chí là không còn không gian để lưu truyền những câu chuyện này. Điều mà chúng ta cần suy nghĩ là, làm thế nào để bảo tồn lịch sử của một cộng đồng đã kiên cường nỗ lực trong quá khứ mới có thể đạt được những thành tựu như ngày hôm nay? Và hơn nữa, làm thế nào để tiếp tục nhắc nhở mọi người, vẫn còn rất nhiều cuộc chiến mà chúng ta phải tiếp tục đấu tranh.
Kế hoạch gốc rễ - Bảo tàng Tự hào và Bản sắc
Chính những câu hỏi trên đã khơi dậy một ý tưởng sáng tạo: Tạo ra một bảo tàng. Tại sao lại lựa chọn bảo tàng, là do sự tồn tại của bảo tàng vượt qua một động lực cụ thể nhất định, bảo tàng là một không gian cho con người suy ngẫm và trải nghiệm.
rong định nghĩa mới nhất về bảo tàng có một yếu tố cơ bản, vì sao nói đây là “định nghĩa mới nhất”, đó là vì nội dung của công bố mới nhất được Hiệp hội Bảo tàng Quốc tế phê duyệt vào năm 2022, yếu tố này phù hợp với ý tưởng tạo ra một bảo tàng của chúng tôi, “phải dễ dàng tiếp cận, có thể bao dung, mở cửa cho đại chúng, thúc đẩy sự tham gia của xã hội, và lấy mục tiêu là giáo dục, thưởng thức, suy ngẫm để đưa ra những trải nghiệm khác nhau.” Sự tồn tại của bảo tàng, không chỉ có ý nghĩa với chủ nghĩa tích cực hoặc là các hoạt động có mục đích cụ thể, mà ý tưởng sáng lập bảo tàng còn có ý nghĩa đối với nhóm người sáng lập, vì đây chính là cơ hội để kết hợp nghệ thuật, văn hóa, ký ức, lịch sử xung quanh cuộc chiến vì nhân quyền.
Trong các Viện trưởng của Bảo tàng Tự hào và Bản sắc, có một người là Oscar Jiménez, ông cho rằng bảo tàng có thể dẫn đường cho mọi người, chỉ dẫn này có thể là một “chiếc ô bảo hộ” để lưu giữ ký ức của cộng đồng. “Bảo tàng không giống như một hiệp hội hay công ty, không có mục đích kinh doanh, mà chỉ muốn bảo tồn di sản và lịch sử. Ngoài ra, hiện nay bảo tàng giống như một người môi giới hoàn toàn có thể pha trộn hai loại hoặc nhiều loại nguyên tố, để người tham quan có thể tìm tòi học thuật, thưởng thức văn nghệ, hoặc chuyên sâu nghiên cứu; tôi tin rằng bảo tàng rất quan trọng, đây không chỉ là một loại hình kết nối văn hóa mà thôi, mà còn vì nội dung sẽ liên quan đến nhiều ý tưởng, và những ý tưởng này đều có liên quan với nhau, vì thế mới có thể khiến cho không gian này trở thành nơi tượng trưng cho sự dẫn dắt.”
Năm 2018, khi Nghị viên Enrique Sánchez còn phục vụ ở Quốc hội, ông đã đưa ra một khởi xướng, đó là hi vọng có thể giúp đỡ những Queer thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về sự phấn đấu nỗ lực của thế hệ trước. Ông nhấn mạnh, quyền bình đẳng hôn nhân trong nước là kết quả cho sự đấu tranh và bị đàn áp trong một thời gian dài mới có thể giành được, hi vọng có thể cảnh báo mọi người đừng xem những quyền lợi này là một điều đương nhiên, đồng thời phải tiếp tục quan tâm các vấn đề đang diễn ra, đặc biệt là các chủ đề về thanh niên chuyển giới và không phân biệt giới tính. Sau khi được những lời nhắn nhủ khơi dậy này, tôi đã tìm những nhà hoạt động đến từ khắp nơi trên thế giới, mỗi người trong số họ đều đang nỗ lực lên tiếng ở các địa phương khác nhau, tập hợp họ lại và đưa ra ý tưởng thành lập một bảo tàng để bảo tồn giai đoạn lịch sử này và nâng cao nhận thức của cộng đồng.
Lúc đầu chúng tôi chỉ muốn xây dựng một không gian thực thể, nhưng sau đó điều chỉnh thành một bảo tàng có ý nghĩa rộng hơn, hi vọng thông qua những kế hoạch khác nhau để kêu gọi sự tham gia của xã hội và giáo dục đại chúng. Vì thế, chúng tôi đã suy nghĩ lại về bản chất của bảo tàng; đến bây giờ, ngay cả định nghĩa mới nhất về bảo tàng cũng đã chứng minh điều này, ý tưởng của chúng tôi chính xác là một bảo tàng chân chính, mặc dù bảo tàng của chúng tôi không phải là một không gian bảo tàng truyền thống xinh đẹp. Hơn thế nữa, với vẻ ngoài không truyền thống như thế cũng không hề khiến chúng tôi nản lòng; chúng tôi đã bắt đầu những kế hoạch để hoàn thành dự án này, nội dung của mỗi giai đoạn đều tự nhiên mà thành công.
Khai thác câu chuyện
Những thách thức được đề cập phía trên, đều có liên quan trực tiếp đến ý tưởng sáng lập của chúng tôi, khiến chúng tôi suy ngẫm về một “bộ sưu tập” (collection). Là một bảo tàng dành riêng cho lịch sử và ký ức của người dân, thử thách trước mắt chính là làm sao để kết hợp bộ sưu tập thực thể với nội dung kỹ thuật số, liên kết các câu chuyện lại với nhau.
Nếu như phải sưu tập những câu chuyện của người khác, bạn sẽ phải đối mặt với sự phức tạp mà điều này mang lại; ví dụ như, phải làm thế nào để trình bày các nội dung này bằng cách triển lãm các sự vật ở bảo tàng?
Nói cách khác, chúng tôi là bảo tàng, chứ không phải là đơn vị truyền thông tin tức, vậy phải làm thế nào để thu thập và biên tập lại các câu chuyện này? Xuất phát từ điểm này, khi chúng tôi thực hiện các kế hoạch, thì đáp án cũng từ từ được tìm thấy; chúng tôi thu thập từng chút một theo mục đích trên, đến nay thì chúng tôi vẫn không ngừng mở rộng, và nội dung thì ngày càng phong phú.
Chương trình Podcast “Phải là Queer”, khách mời Sue Shi là một người “hóa trang nữ hoàng”( nam hóa trang thành nữ để biểu diễn) của thế hệ mới chia sẻ trải nghiệm của mình.
Trong đó có hai dự án, có thể nói là đại biểu cho sự thành công của Bảo tàng Tự hào và Bản sắc – đó là “Phải là Queer” (Quiero Queer) và “Tồn tại và kháng cự trong sự đa dạng” (Existing and Resisting in Diversity).
Ý nghĩa của chữ “Quiero Queer” là “Tôi muốn được là Queer”, là một kế hoạch mà chúng tôi và Trung tâm văn hóa của Tây Ban Nha ở Costa Rica cùng khởi xướng, đây cũng là một ví dụ cho sự hợp tác với Tây Ban Nha. Đây là một chương trình Podcast, tập hợp các câu chuyện của cộng đồng LGBTIQ+, do Tatiana Muñoz và Keller Araya chuẩn bị, hai người họ đều là thành viên của bảo tàng chúng tôi, họ phụ trách sản xuất và sắp xếp nội dung chương trình, đồng thời cũng là người dẫn chương trình.
Dự án triển lãm ảo – “Tồn tại và kháng cự trong sự đa dạng”
Trọng tâm của mùa đầu tiên của chương trình chủ yếu là sự kết hợp giữa nghệ thuật và văn hóa đa nguyên, tổng cộng có 16 tập, phỏng vấn một số nhà nghệ thuật thị giác, tác phẩm của những người này đều thảo luận về chủ đề LGBTIQ+ ở Costa Rica. Ngay từ khi bắt đầu sáng lập bảo tàng, nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu là tổng hợp các câu chuyện của những người lớn tuổi, vì thế mục tiêu của mùa thứ hai của Podcast sẽ tiếp tục xoay quanh những câu chuyện này; khi còn trẻ họ sống trong xã hội bảo thủ khắt khe hơn bây giờ, họ phải đối diện với những mối quan hệ trong môi trường khắt khe như vậy, đây là những câu chuyện mà chúng tôi muốn trình bày, với 12 tập kể về những nguy hiểm và thách thức mà họ đã trải qua.
Đến mùa thứ ba của chương trình, chúng tôi càng tập trung vào thế giới của hóa trang nữ hoàng với 12 tập, mỗi tập sẽ phỏng vấn một nữ hoàng, kể về những khó khăn và trải nghiệm của họ khi biểu diễn. Hiện nay kế hoạch này được cho là rất thành công, chúng tôi có thể thu thập tài liệu và sắp xếp thành một chuỗi các câu chuyện về họ.
Với một dự án khác là “Tồn tại và kháng cự trong sự đa dạng”, chúng tôi hợp tác với Khoa khoa học xã hội của Đại học Costa Rica, là một hoạt động trong khuôn khổ tháng Tự hào LGBT năm 2022. Dự án này bao gồm các triển lãm về tranh tường graffiti hoặc đúng hơn là những tác phẩm vẽ trên tường có liên quan đến chủ đề LGBTIQ+. Điều đáng nói chi tiết hơn là những tác phẩm này chính là những tranh vẽ trên bức tường của Khoa khoa học xã hội của trường Đại học Costa Rica, hầu hết đều là những khẩu hiệu tuyên truyền xuất hiện trong quá trình diễn ra phong trào sinh viên đại học Costa Rica vào tháng 10 năm 2019, khi những sinh viên chiếm đóng tòa nhà này. Chúng tôi sẽ thu thập và sắp xếp đưa những nội dung này đi triển lãm. Trong quá trình chuẩn bị, thì cũng vừa đúng có một hoạt động biểu tình, và có rất nhiều người tưởng rằng phong trào sinh viên năm đó đang tái diễn một lần nữa.
Những nhà nghiên cứu từ trường đại học đã nhận một nhiệm vụ là thu thập các “dấu vết” trên bức tường trước khi chúng bị xóa bỏ vĩnh viễn, sau đó sắp xếp thành một chuỗi các tranh vẽ để triển lãm. Đưa chúng đến Bảo tàng Tự hào và Bản sắc, chúng tôi hi vọng có thể sử dụng các yếu tố này để mở ra một cuộc đối thoại đa cộng đồng; với ý tưởng này, hai thành viên bảo tàng chúng tôi là Tatiana Muñoz and Keller Araya cùng với hai thành viên của dự án đại học Costa Rica là Marialina Villegas and Sergio Villena đã tổ chức buổi triển lãm ảo này. Hiện nay ngoài việc trưng bày tranh tường, chúng tôi cũng triển lãm cùng với các sáng tác khác của cộng đồng LGBTIQ+, bao gồm những bình luận của các nhà nghệ thuật và nhà hoạt động xã hội, sáng tác nghệ thuật, hoặc là những nội dung được diễn đạt theo các hình thức khác nhau.
Dự án triển lãm ảo – “Tồn tại và kháng cự trong sự đa dạng”
Dự án triển lãm ảo – “Tồn tại và kháng cự trong sự đa dạng”
Hai dự án trên có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với bảo tàng, bởi vì mỗi dự án thể hiện những nhóm cộng đồng khác nhau, cũng vì thế mà các thành viên của bảo tàng và đội ngũ chuẩn bị cho dự án có thể tìm thấy chính mình trong suốt quá trình làm việc. Mặc dù Bảo tàng Tự hào và Bản sắc chỉ là một bảo tàng với quy mô nhỏ, tư liệu hạn hẹp, thế nhưng vẫn có thể thuận lợi hoàn thành hai dự án này, và cả những dự án khác sau này, tạo ra một không gian trình diễn độc đáo. Đây quả thực là một thách thức lớn, vì những dự án này chỉ có thể hoàn thành nhờ vào việc kêu gọi sự tham gia của những tình nguyện viên, tuy là trong thời gian gần đây chúng tôi đã có được một khoản tiền quyên góp cho các dự án đặc biệt, có thể trả lương cho một bộ phận công việc của nhân viên nghiên cứu, những điều quan trọng nhất để duy trì một bảo tàng chủ yếu phải dựa vào con người, phải có những con người luôn tâm huyết với nội dung của dự án, tận tâm muốn củng cố không gian này và thu thập những câu chuyện của cộng đồng LGBTIQ+.
Bảo tàng Tự hào và Bản sắc: “Muốn thế giới bình đẳng, thì cần phải công nhận và tôn trọng những bản sắc khác nhau.” Nội dung này thể hiện sự quyết tâm nỗ lực tạo nên một thế giới công bằng và bình đẳng hơn.
Triển vọng tương lai– Bước đi tiếp theo của Bảo tàng Tự hào và Bản sắc
Trên thực tế, Bảo tàng Tự hào và Bản sắc vẫn là một dự án trẻ và không muốn trở thành một dự án sẽ kết thúc vào một ngày nào đó trong tương lai, mặt khác, chúng tôi hi vọng không gian này có thể vượt qua giới hạn của thế hệ người sáng lập. Có lẽ vì thế mà chúng tôi phải đối diện với thách thức là duy trì và phát triển chính mình vì đây là một dự án rất đặc biệt, là một bảo tàng được ra đời từ chủ nghĩa tích cực, đây không phải là một điều phổ biến. Ngược lại, các bảo tàng truyền thống đa số được ra đời từ chủ nghĩa chế độ (institutionalism), kể những câu chuyện mà người khác đã từng kể lại. Tuy nhiên hiện nay ngày càng có nhiều bảo tàng được thành lập, để kể lại những câu chuyện chưa bao giờ được kể, và những câu chuyện có nguy cơ bị lãng quên.
Óscar Jiménez cũng đồng ý rằng quá trình giữ gìn duy trì bảo tàng vô cùng khó khăn, đặc biệt là đối với Bảo tàng Tự hào và Bản sắc, và thời gian cần thiết để thực hiện ý tưởng luôn lâu hơn dự kiến. Nhưng dự án này không vì thế mà dừng lại, cho dù con đường phía trước có bao nhiêu chông gai cũng vậy.
Óscar Jiménez cho biết, “có ba thách thức, thứ nhất là ổn định công tác hành chính và tài chính, thì dự án này mới có thể tiếp tục tồn tại lâu dài về sau. Thứ hai là năng lực vận hành, vì hiện tại đa số các công việc đều phải dựa vào các tình nguyện viên, và các khoản hỗ trợ, đóng góp đến từ khắp nơi trên thế giới, cũng chính vì vậy mà chúng ta chưa thể tìm ra một đội ngũ chính thức đảm nhận những công việc này, đồng thời họ phải có mức lương xứng đáng và cần thiết. Thách thức thứ ba là tính chất chính trị, thử tưởng tượng nếu như bạn không tham gia các hoạt động LGBTI hoặc các hoạt động liên quan, thì bạn phải làm thế nào để hòa nhập một cách phù hợp; tức là khi bảo tàng đưa ra những khởi xướng, bạn là một phần của bảo tàng nhưng bạn không nhất thiết phải tham gia thực tế những hoạt động đó; đây là điều mà chúng ta cần suy nghĩ làm thế nào để xóa bỏ khoảng cách này.”
Vấn đề nan giải này thực ra đến từ bản chất của dự án này, cũng chính là chúng ta phải xây dựng một cầu nối truyền đạt, tạo ra một không gian để con người suy ngẫm, và việc này chỉ có thể làm được thông qua không gian của bảo tàng.
Đối với nghị viên Sánchez mà nói, mục đích của bảo tàng là bảo tồn ký ức, cũng như tiếp tục theo dõi sự đấu tranh vẫn đang diễn tiếp hiện nay. “Xin đừng bao giờ quên lãng, cộng đồng chuyển giới là nhóm người yếu đuối nhất, họ luôn cố gắng giành lấy cơ hội mặc dù đã trễ mấy chục năm nay; đồng thời, trên thế giới này mỗi một người đồng tính đều phải đối diện với những hoàn cảnh khác nhau, bất kể là người di dân, sống ở khu vực hẻo lánh trong môi trường nghèo khó, hay những người gốc châu Phi, thậm chí sống tại thành phố, có đặc quyền và có địa vị xã hội kinh tế cao hơn, thế nên bất kể là người nào cũng đều có những khó khăn riêng.”
Trên thế giới này vẫn còn rất nhiều cuộc kháng chiến đang diễn ra, vẫn còn một đoạn đường dài phải đi, bởi vì sự bình đẳng chân chính rất rõ ràng là vẫn chưa thể có được; cho dù có một ngày nào đó bình đẳng được thực hiện, thì chúng ta lại nên làm thế nào để tránh lặp lại sai lầm cũ?
Có một nhóm người vẫn tiếp tục chiến đấu, để bảo tàng có thể tiếp tục hoạt động, với niềm tin về lý tưởng và sự kiên trì; bất chấp những khó khăn về kinh tế và những thách thức mà đội ngũ phải đối diện, bất chấp một xã hội bảo thủ ở một quốc gia phát triển, họ vẫn tin tưởng vào không gian sáng tạo này, tin tưởng rằng Bảo tàng Tự hào và Bản sắc có thể thay đổi hiện trạng, lấy động lực từ niềm tin vào lý tưởng này, họ vững vàng bước tiếp đến tương lai.